Линклар

Ўзбек сўмига нималар бўлаяпти?


Ўзбек сўмининг келажаги ҳақида ижтимоий тармоқларда ëйилаëтган бу каби коллажлар ҳам ўзбекистонликларнинг ўз миллий пулига ишончининг нақадар озлиги ифодасидир.

Ўзбек сўмининг келажаги ҳақида ижтимоий тармоқларда ëйилаëтган бу каби коллажлар ҳам ўзбекистонликларнинг ўз миллий пулига ишончининг нақадар озлиги ифодасидир.

Ўзбек сўми ўз қадрини бир кунда қарийб 20 фоизга йўқотиши ортидан туғилган саросима ва хавотирлар муносабати билан Озодлик Ўзбекистон молия бозорини яқиндан кузатиб келаëтган мустақил таҳлилчиларга шундай савол билан мурожаат қилди.

2015 йилнинг 9 ойи давомида АҚШ долларига нисбатан ўз қадрини 50 фоизга йўқотган ўзбек сўми қурби 22 октябрда кун давомида бирданига 20 фоизга шўнғиди. Йил бошида 3450 сўмдан сотилган АҚШ доллари 22 октябрь куни тонгда 5500 дан сотилган бўлса¸ куннинг охирига келиб¸ айрим вилоятларда 6200 сўмгача чиқди.

Бир доллар Ўзбекистоннинг энг катта банкнотаси бўлиб қолаëтган 5000 сўмга кўтарилгунча қарийб 9 ой керак бўлган бўлса¸ унинг 6000 лик психологик тўсиқдан ўтиши учун бир неча соат етарли бўлди.

Ўзбек сўмининг бундай қулаши сабаблари нима?

Озодлик бу савол билан Ўзбекистон Иқтисодиëт вазирлигининг собиқ мулозими¸ Молия вазирлиги собиқ расмийси¸ Ўзбекистон банк тизимининг жорий мутахассислари ва Wall Streetнинг ривожланаëтган бозорлар бўйича молиявий таҳлилчиси билан суҳбатлашди.

Бу мутахассисларнинг барчаси¸ ўзбек иқтисодининг бозор қонуниятлари эмас¸ балки маъмурий босим ва давлат заҳираларини ўз бизнес дастмоясига айлантирган қудратли гуруҳлар манфаати асосида яшаëтгани ва шу боис¸ ундаги жараëнларни таҳлил қилишда бозор қонунлари кўп ҳам мос келмаслигини қайд этдилар.

Бу таҳлилчиларга кўра¸ 25 йилдан бери эркин конвертация қилинмайдиган пул бирлиги бўлиб қолаëтган ўзбек сўмининг сурункали дарди нега тўсатдан янада оғирлашгани сабабларини ўзига хос омиллардан қидириш керак.

Озодлик суҳбатлашган молиявий таҳлилчилар шундоқ ҳам қадри паст ўзбек сўмининг бир кунда ўз қадрини 20 фоизгача йўқотгани ортидаги сабабларни умумиятла тўрт сабабга кўра изоҳладилар.

Биринчи сабаб:

валюта қора бозорига тушаëтган долларнинг кескин камайиши ва талаб ва таклиф ўртасидаги нисбий мувозанатнинг кескин бузилиши.

Бунинг сабаби эса¸ ўз навбатида¸ Россия ва Қозоғистон миллий пулининг девальвация қилиниши ортидан бу икки мамлакатда ишлаб¸ ватанига доллар юбориб келган меҳнат муҳожири даромадининг кескин камайиши билан боғлиқ. Россия Марказий банки ҳисобича¸ 2014 йилда меҳнат муҳожири Ўзбекистонга 6 миллиард АҚШ доллари юборган бўлса¸ 2015 йилнинг 9 ойи ичида бу кўрсаткич 1¸5 миллиардга тушган ва қарийб уч бараварга камайган.

Иккинчи сабаб:

ўзбек сўми қадрини нисбатан ушлаб туриш учун зарур бўлган расмий валюта тушумларининг ҳам кескин қисқариши.

Бу эса¸ Ўзбекистон экспорт қиладиган хом-ашë ва бошқа маҳсулотлар нархининг жаҳон бозорида кескин тушиши билан боғлиқ. Кузатувчилар таъкидича¸ 2015 йилда ўтган йилгига нисбатан олтин нархи камида 30 фоизга¸ газ нархи 40 фоизга¸ пахта нархи 35 фоизга арзонлади ва Ўзбекистоннинг асосий валюта тушумларини шакллантирадиган бу хом-ашë нархининг тушиши мамлакатга кираëтган расмий валюта оқимини ҳам қарийб 40-50 фоизга камайтирди. Мустақил Ўзбекистон экспортининг асосоий ифтихори бўлган GM Ўзбекистон машиналари бозорининг Россия ва қолган постсовет ҳудудида деярли касодга учрагани¸ бу валюта тушумини ҳам йўққа чиқарди.

Хом-ашë бозоридаги бундай кучли ўзгаришлар Россия¸ Қозоғистон каби давлатларни ўз пулини эркин коридорга ташлашга мажбурлаган бўлса¸ Ўзбекистон ўз монетар сиëсатини шароитга мослашни лозим топмади ва оқибатда сўмнинг реал қурби кескин пастламай қолмади¸ деган фикрда экспертлар.

Учинчи сабаб:

қора бозорга катта миқдорда нақд сўм ташлангани.

2015 йилнинг биринчи чорагида кучайган нақд пул тақчиллиги юзасидан Бош вазир Шавкат Мирзиëевга мактуб ëзган Марказий банк раиси ўринбосари пахта терими мавсумига қадар вазият ўнгланмаса¸ янги пул босиб чиқаришга мажбур бўлиши¸ бу эса ўз навбатида иқтисоднинг барча соҳаларига кескин таъсир кўрсатиши ҳақида огоҳлантирган эди.

Ҳисоб-китобларга кўра¸ аҳвол шу тарзда давом этса ва тезкор амалий чора-тадбирлар кўрилмаса¸ махсус контингент¸ мониторингга олинган стратегик корхоналар иш ҳақи¸ пахта йиғим-теримчилари учун Марказий банк томонидан 2015 йилда 3¸0 трлн.сўмдан кўпроқ мадад пуллари чиқаришга тўғри келади ва бу ўз навбатида¸ муомаладаги нақд пул миқдорининг ошишига таъсир кўрсатади.

Муомаладаги нақд пул миқдорининг ошиб бориши¸ ўз навбатида¸ инфляцион босимнинг кучайишига¸ норасмий валюта бозорининг кенгайишига¸ пул маблағларининг банкдан ташқари айланмасининг ва оқибатда “хуфиëна” иқтисодиëт ҳажмининг ошишига¸ ижтимоий-иқтисодий вазиятнинг мураккаблашишига олиб келиши билан боғлиқ муаммоларни келтириб чиқариши мумкин”¸ деб ëзилган эди Марказий банк раисининг биринчи ўринбосари томонидан Ўзбекистон Бош вазири Шавкат Мирзиëевга 10 апрель куни юборилган мактубда.

Озодлик суҳбатлашган таҳлилчиларга кўра¸ теримчиларга нақд пул етказиб бериш¸ қолаверса¸ махсус контингент ташкилотларига ойлардан бери тўланмай келаëтган маошларни тўлаш босими остида қолган Марказий банк кузга келиб 3 триллион сўм босиб чиқаришга мажбур бўлган ва шу тарзда расмий хатда айтилган сценарий - норасмий валюта бозорининг кенгайиши юзага чиққан.

Айни пайтда¸ Ўзбекистон валюта қора бозорини назорат қиладиган қудратли гуруҳларнинг ҳам бу бозорга кўп миқдорда нақд сўм ташлагани тахмин қилинмоқда.

Тўртинчи сабаб:

ўзбек сўми эртасига аҳоли ишончининг янада заифлашгани.

Ўзбекистонда жорий йил давомида нақд сўм тақчиллиги кучайиши ортидан одамлар ўз жамғармасини қисман сўмда сақлашга уринган бўлса¸ ҳосил мавсумига келиб¸ бу жараëн яна доллар фойдасига ўзгарган. Пахта пулини долларга айлантириб қўйишни афзал билган оддий одамлардан тортиб¸ йил охирида ўз қарзини долларда узиши лозим бўлган тадбиркор ва ташкилотларнинг доллар сотиб олиш эҳтиëжи юқоридаги омиллар билан бир пайтга тўғри келган ва долларга нисбатан талабнинг кескин ошишига сабаб бўлган бўлиши мумкин¸ дейди Озодлик суҳбатлашган молиявий таҳлилчилар.

Бозор психологик омилларга жуда таъсирчан ва сўм келажагига ишончсизликнинг кучайиши аҳолини ўз заҳираларини энг ишончли деб кўрилган долларга айлантириш эҳтиëжини янада кучайтирмай қолмаган¸ деган фикрда Озодлик суҳбатлашган молиявий таҳлилчилар.

Шарҳларни кўрсатинг

XS
SM
MD
LG