Бирида суднинг қонуний ўтгани, шикоятимиз йўқлиги, адвокат хизматимизни қилгани, таржимонга эҳтиёжимиз йўқлиги ёзилган экан. Шартта қўл қўйиб, қоғозни қайтариб бердик.

Иккинчи қоғозда суднинг ҳукми ёзилган эди. Энди ўқий бошлаганимда, полициячи навбатим келганини айтиб, бир хонага олиб борди.

Ичкарига кирсам иккита аёл ўтирибди, бири кинодаги судяларга ўхшайди, жингалак сочлари судялар киядиган “парик” ўрнини босиб турибди.

Иккинчи аёл компьютерда берилиб, қарта ўйнаётган экан. У бир марта ҳам монитордан бошини кўтармади.

Судя опа фамилиямни сўрагач, олдида тахланиб турган қоғозлар орасидан юпқа папкани топди.

- Мен судяман, бу аёл сизнинг адвокатингиз, ишингиз билан танишдик. Кўринишдан туппа- тузук йигит экансиз, тилимизни яхши биларкансиз. Бизга саволларингиз борми?,- деди.

Ортидан даров қўшиб қўйди:

- Агар саволларингиз бўлмаса, сизга рухсат, навбатдагилар кирсин,- дея судя опа ҳам компьютерда қарта ўйнашни бошлади.

Судга кириб чиқишга икки минутдан ошиқ вақт кетмади. “Чекистлар” деган кинода ҳар бир одамга уч минут вақт ажратилар эди. Бу опалар уларнинг шогирди бўлса керак, “устоздан ўзмаган шогирд, шогирдми?”

Тунги соат ўн бирда машинада икки полициячи ва олти ўзбек “спецприёмник”ка келдик.

Иккита дарвозадан ўтиб, бир қаватли бино ичига кирдик. Бизни олиб келган полициячилар қайтиб кетишди.

Бу ердагилар биз билан танишиб чиққач, барчамизни ечинтириб роса текширишди. У ёққа эгилиб, бу ёққа эгилиб, ўтириб - туриб қоматимизни кўз-кўз қилдик. Худди моделлар танловида қатнашгандай.

Кейин “хоналар кам, одам кўп, сизларни битта, иккитадан бўлиб жойлаштирамиз” дейишди.

Бригадиримиз кўпни кўрган одам, биздан кўра бир-икки памперсни кўпроқ йиртган, дарров полициячилар билан шивирлашиб тил топишди.

Кейин ёнимиздаги бор пулни бериб, қўшимчасига қозоқ амакига қўнғироқ қилиб, назоратчиларнинг телефонига пул ўтказиб бердик.

Натижада VIP дея таърифланган тўрт кишилик хонага олти ҳамқишлоқ жойлашдик.

Хона кичик бўлиб, икки қаватли каравотдан иккитаси ёнма –ён қўйилган, ўртада кичкина стол. Кўрпа-тўшаклар уч кишига етди. Бурчакда ғишт билан ўралган хожатхона  бор.

Кўк чойга “давление” тушиб, қора чойга кўтарилиб кетишини эслаб, сув ичиб, ёта қолдик. Юқоридаги каравотга чиқиб, кимдир ташлаб кетган пўстинни думалоқлаб ёнбошлаб, суд қарори ёзилган қоғоз билан танишиб чиқдим.

Меҳмондўстликда қозоқлар биздан ўтса ўтарканки, қолишмас экан. Меҳмоннинг иззати уч кун деган гапга амал қилишган шекилли, бу ерга уч кунга “дам олиш”га юборишибди.

Қўшни хонадаги икки тожик бола овқат маҳали ҳаммага хизматда бўлишди. Овқатлари ёмонмас, нолимайман.

Фақат ошпазларнинг тажрибаси камроқ шекилли, қозоннинг ўтини доим эрта ўчириб қўйишади.

Ошпазнинг шогирди паришонхотир бўлса керак, қозонга гўшт солишни унутиб қўяди.

Назоратчилар елиб-югуриб хизматимизни қилишади, барака топгурлар.

Атрофдаги дўконлар қиммат шекилли, назоратчилар  пулимизга буюртма берган нарсаларнинг ярмини олиб келади.

Биз 8-хонадамиз, 6-хонада хоразмликлар, 21- да қашқадарёликлар.

Туйнукдан бошимизни чиқариб:

-Олтинчи, олтинчи, мен саккиз, мен саккиз, нос борми?,- деб сўраймиз.

-Мен олтинчи, саккиз сизни тушундим, навбатчи ўтиб қолса бериб юбораман,- деган жавоб бўлади.

Ётган жойингизда “Ўзбеклар борми?” деб бақирсангиз, ҳатто полициячилар хонасидан ҳам “Бор!” деб ҳайқиришади.

Уч кундан сўнг полициячи опага совға - саломни бериб, бундан буён меҳмондорчиликка чақириб овора бўлмаслигини айтиб, қозоқ амакининг уйига келдик.

Қўшни қиз мени кўриб яшнаб кетди. Кечқурун у сувга чиққанида мен ҳам қайта-қайта кетмон, куракларни ювиб келдим.

Бу ердаги ишимизни битириб, яна икки ойча қозоқ амакининг қариндошлариникида хизматда бўлиб, ёмғирли куз кунларида ватанга йўл олдик.

Шундай қилиб илк халқаро сафарим ниҳоясига етди. 

Ҳали ҳеч кимга айтмадим, янги сафарга ҳозирлик кўряпман. Ҳамма “Россия, Россия” дейди, мен ҳам қизиқиб турибман.

Россияга қишлоқда мендан бошқа ҳамма бориб келди-ёв. Ҳатто оқсоқол Нурилло бова ҳам яқинда олган кампирини қолдириб, баҳорда кетмоқчи. Оқсоқолнинг бригадасига қўшилиб олсаммикин.

Хайр узун сочли Қарлиғашим, омон бўлсак учрашармиз...

Биз-болалар уларнинг саргузаштларини Митхун Чакраборти ижросидаги кинони кўраётгандай оғзимизни ланг очиб, мароқланиб тинглардик.

Берилиб кетганимиздан боқиб юрган қўйларимизнинг қир ошиб кетганини ҳам сезмай қолардик.

Айниқса, уларнинг рус қизлари билан ишқий саргузаштларини қайта-қайта айтишларини сўрардик.

Ҳамқишлоқлар Россияда ўрганиб қайтган русча сўзларни кўп ишлатишар, биз эса бу сўзларни илиб олгач, мактабда олифтагарчилик қилиб ишлатишни хуш кўрардик.

Вилоят марказига бориб келсак, дунёни кўриб келгандек қувониб юрадиган биз ёшлар учун у олис юртлар эртакнамо бўлиб кўринарди.

Мен ҳам мактабни битиргач, нихоят улар сафига қўшилишдим. Бу осон ҳам бўлмади.

Россияга кетадиган маҳалладошларнинг бир шериги касал бўлиб, унинг ўрнига бошқа одам излаётганликларини эшитиб қолдим.

Ялиниб ёлворганимми ёки икки шиша ароқ билан эритганим сабаб бўлдими, бир амаллаб мени олиб кетишларига уларни кўндирдим.

Тантанали равишда барча қийинчиликларга чидашга, ўзбошимчалик қилмай, уларнинг айтган сўзидан чиқмасликка ичилган қасам изидан бир пиёла ароқ симириб, мен ҳам “сайёҳ” мақомини олдим.

Қишлоқдан Тошкентга келиб, поездга ўтирдик. Поездда икки кун йўл босиб, Қозоғистоннинг Ақтўбе шаҳрига етдик.

Аслида Россияга йўл олгандик, бригадиримиз тайёр иш борлиги учун Қозоғистонда қолишимизни айтди.

Вокзалда кутиб олган қозоқ амаки шаҳар четидаги ярми қурилган уйга олиб келди. Шу уйни битказиб беришимиз керак экан.

Бригадир ака таърифини келтирган беш юлдузли меҳмонхонанинг соясини ҳам кўрмай, қурилаётган уй ёнидаги вагончага жойлашдик.

Эртаси кун бўйи ғишт, лой ташиб, кечга яқин романтик кайфиятдан асар ҳам қолмай,тақдирга тан бердим.

Ёмғирли кунларда ҳам ишлаб, бир ой деганда уйнинг томини ёпиб олдик.

Кейинчалик мени ошпазликка қўйишди. Ишим қийин эмас. Усталарга овқат тайёрлаб, уларнинг айтган ишларини бажараман.

Атрофимизда қурилаётган уйлар кўп, кеч киргач қўшни қурилишлардаги  ватандошларимиз олдига меҳмондорчиликка борамиз.

Овқатдан камчилик йўқ, уйнинг эгаси ҳар икки-уч кунда келиб туради.

Қозоқ тилини ўн кунда ўрганиб олдим, бизнинг қишлоқнинг жайдари тилига ўхшаркан.

Кечқурунлари томга чиқиб, қўшнининг узун сочли қизига кўз қисиб ўтираман. Исмини укасидан билиб олдим. Қарлиғаш экан. Қалдирғоч дегани бу.

Орадан озгина вақт ўтиб, у ҳам менга ўрганиб қолди. Сал кўринмай қолсам, кўча бошидаги “колонка”дан челаклаб, сув ташийверади, ташийверади. Уйидаги сув бочкаси тешикмикин деб ўйлаб қоламан...                                                                   
Фақат полиция деганларидан безор бўлдик, ҳафтада икки уч марта келади. Полициянинг қораси кўриниши билан ҳамма тум-тарақай қочади. Кимдир қўшниникига бекинади. Кимдир томга чиқиб яширинади. Бел оғриғидан шикоят қилиб юрадиган, ёши олтмишга яқинлашиб қолган Шокир аканинг икки ярим метрли девордан сакраб ўтганини кўрса Жеки Чан ҳам тан берворарди.

Камина бундай вазиятда ярмига сув тўлдирилган улкан бочкага кириб оламан.

Бунақанги экстремал вазиятларда цементдан бўшаган қоплар тагига ҳам яшириниш мумкин.

Полициячилар излаб-излаб, тополмай қайтиб кетгач, ҳамма бекинган жойидан чиқиб келади.

Лекин “Кўза кунда эмас, кунида синади” дегандек, кунлардан бир куни полициячилар бизни ушлади.

Бу ҳақда кейинги мақолада ҳикоя қилиб бераман…

Қозоғистондаги ўзбек мардикорларини уч тоифага бўлиш мумкин.
    
Биринчиси “хозяин”ли (иш берувчиси бор)лар тоифаси. Уларнинг ташвиши оз бўлади. Улар учун иш топиш, ётоқ ва озиқ-овқат, пулни ундириб олиш, ҳужжатлар масаласини “хозяин” ҳал қилади. Одатда улар маошга ишлайди ва ишларининг асл нархини билишмайди. Иш берувчи эса уларни ишлатиб, яхшигина фойда кўради.

Иккинчи тоифа ишчилар “посредник”лар билан бирга ишлайди. Улар асосан гуруҳ-гуруҳ бўлиб яъни “бригада” бўлиб келишади. Уларнинг ётиб-туриши курилишда бўлади. Ўртада турган одам- “посредник” бу “бригада” ишлаб топган пулининг 15-20 фоизини олади. Айрим ҳолларда “посредник” бир ишчининг тўлиқ пулини олади яъни ишлаб топилган пул барчага, жумладан, ўртада турган одамга ҳам тенг бўлинади. Бу икки томонга ҳам маъқул. Мардикорлар иш излаб сарсон бўлмайди, бир ишни битиргунча кейинги ишни “посредник” топиб қўяди. Мижоздан пулни олиб бериш ҳам “посредник”нинг вазифаси.  

Учинчиси “элита” тоифасидаги ишчилар. Улар одатда маҳоратли, ўзига ишонган усталар. Улар мустақил иш юритадилар. Эрки ўзида бўлади, ишлаб топган пулини ҳеч ким билан бўлишмайди. Иш нархи бошқа ишчиларникига қараганда анча баланд. Газета-журналдан эълон бўйича, таниш-билишлар оркали иш топишади. Одатда “элита” ишчилари маҳаллий тилни, урф одатларни яхши билишади.

Қозоғистонда ўзбек мардикорларига арзон ишчи кучи ва сифатли ишлаши учун талаб катта.  Ўзбек ишчилари тез ва сифатли ишлайди. Улар ишдаги қийинчиликлар ва об-ҳаво инжиқликларига ўта чидамли.

Бир қозоқ мижозимиз “Ўзбекларнинг тепасида туриб, ишини назорат қилиш шарт эмас, улар астойдил ишлайди” деган эди.

Қурилиш материаллари ва озиқ-овқатини таъминлаб турилса бас. Ўзбек ишчиси азонда туриб, қоронғу тушгунча тиним билмайди.

Буни қадрлаган аксар қозоғистонликлар ўзбекка меҳнат ҳақини кўнгилдагидек бериб, жўнатади.

Лекин ўзбек мардикори учун “хавфли” бўлган бир жиҳат борки, ишлатиб пулини бермайдиганлар ҳам учраб туради. Иш битгунча шартлашилган пулнинг ярмидан кўпи ушлаб турилади. Иш битгач, ишдан камчилик топиб, жанжал чикариб, ишчилар ҳайдаб юборилади. Ёки атайлаб полицияга ушлаб беришади.

Шуниси борки, Қозоғистонда қонуний ишлаш қийин, лицензия жуда қиммат (200 000 тенге деб эшитдим) Шу сабабдан деярли барча муҳожирлар ноқонуний ишлашади.

Миграция полицияси тез-тез “облава” қилиб, текширишлар ўтказиб ноқонуний меҳнат муҳожирларини тутиб кетишади. Ишчилар доим полиция ушлашидан хавотирланиб юради. Иш берувчи ёки бригадирлар ушлаб олиб кетилган ишчиларни полицияга пул бериб чиқариб олади. Лекин орадан бироз вақт ўтгач бошқа полициячи келади.

Шунинг учун одатда полициячиларга очиқчасига пул таклиф қилинади. Пул эвазига полиция мардикорларга ўзи “криша” бўлиб, ҳимоясига олади.

Шавкат Муҳаммад.

Қозоғистон. 2012 йил. 19 январ.

Қизиқ ўтди эски йил, бир дақиқа ҳам зерикишга имкон бермади. Баҳор ҳам ўзгача бошланди – “Араб баҳори”.

Янги ибора пайдо бўлди: “Хитой телефони”, “Турк кийимлари”, “Рус машиналари” ва “Ўзбек гастарбайтерлари”  қаторига янги бренд - “Араб баҳори” ҳам қўшилди.

Тадбиркор инсон бу номдан унумли фойдаланса бўлади. Ўзимга қолса, Тошкентдаги Мустақиллик майдонида “Араб баҳори” номли кафе очардим. Романтик майдонда романтик номдаги қаҳвахона. Мижозларнинг ҳаммаси пулдорлар бу ерда, иш юришгандан юришиб, қўл қўлга тегмай кетади. Тушликка чиқишга вақти бўлмаганларга ўзим ишхонасига олиб бориб берардим таомларни. Чиройли ўраб, устига “Араб баҳори ҳар бир хонадон ва ишхонада” деб ёзиб...

Аммо бу слоганни кўриб, мени қип-қизил инқилобпарастга чиқариб қўйманг. Аслида мен революция эмас, балки эволюция тарафдори бўлган одамман.

Бу арабларга ўтган йили нима жин тегди ўзи - ҳайронман. Революцияга бало бормиди? Юравермайсанми тинчгина серқуёш ўлкангда палма соясида банандан роҳатланиб... Бесабр халқ бўлса керак, “Сабр таги сариқ олтин” деган гапни эшитишмагандир ҳойнаҳой. Иссиқда қаҳва ичишнинг оқибати бу. Бизникилардан ўрнак олишса бўларди аслида. Муаммо тўс-тўполон билан ҳал қилинмайди, дўппини тиззага кийдириб, аччиқ кўк чойни уч марта қайтариб қуйиб, оҳиста хўплаб, бир ҳовуч майизга ёнғоқни аралаштириб, бу неъматдан бир нос отимидай оғизга солиб, “Қора кўзим” нағмаси остида мулоҳазага чўмиш керак иш бошлашдан олдин. Қаҳва эмас, кўк чой ичиш керак, араб биродар.

Ўзингиз масалани ҳал қилолмаётган бўлсангиз, лоақал бизнинг Ўзбекбошидан маслаҳат сўранг. “Ўзбекбошинг ким” дейсизми? У кишим доно маслаҳатгўй. Умуман олганда, у кишини узоқ сифатлаш мумкин: коммунист, спортчи, маълумотини айтмайсизми маълумотини. Асосийси, кўк чой ичади - тўқсон бешидан. Оқилликда тенгсиз, савлату салобати бир олам. Яна энг муҳими, ҳеч қандай революция дардига мубтало эмас, ашаддий эволюционер.

Сўзим қуруқ бўлмаслиги учун ҳижжалаб тушунтираман нима учун бундай деганимни: эволюция дегани тирик мавжудотнинг табиий ривожланиб, турли босқичлардан ўтиб, кучли ва етук шаклга келишидир. Бизда ҳозир айнан эволюция жараёни бормоқда.

Тасаввур қилингки, биз ҳомиламиз, эволюция қонунлари бўйича ривожланаяпмиз. Ушбу қонунга кўра, ҳомила ўз ривожланиш жараёнида эволюция босқичларидан бирма-бир ўтиб келади, яъни эволюция занжирини такрорлайди. Занжир бошида майда таначалар туради. Бу таначалардан балиқлар, балиқлардан сувда ва қуруқда яшовчилар (амфибиялар), амфибиялардан судралиб юрувчилар пайдо бўлади. Судралиб юрувчилардан бир тармоқ - қушлар пайдо бўлиб, учиб юришибди ҳанузгача. Биз ақлсизлик қилиб учиб кетмаймиз, эволюцияни тўхтатиб қўйиб. Судралиб юрувчилар олдига қайтамиз ва ҳаётга жиддий ёндошиб, эволюцияни сут эмизувчилар босқичи билан эсон-омон якунлаб, барчанинг энасини эмдирамиз. Унгача эса ҳали вақт бор. Биз ҳозир эволюция занжирининг муҳим - балиқлар поғонасидамиз. Увилдириқдан чиқиб, майда чавоқчаларга айланиб, дунё уммонида сузиб юрган кезимиз.

Майда балиқчалар хавфсиз яшаши учун Назоратчилар ғамхўрлик қилиб туради. Бу вазифани бизда милиция бажаради. Бу Назоратчи деганимиз қўрқмас ва фидоий. Бекорга бундай сифатлаганим йўқ уларни, бизникиларни бошқа Назоратчилар билан солиштириб кўринг. Дейлик, бошқалар Назоратчиларга маош бермай қўйилса, яшай оладими? Ҳеч қачон. Етти ухлаб тушда кўрмайсиз буни - бари очликдан қирилиб кетади. Бизникилар ўта яшовчан, топқир, маошсиз ҳам куни ўтаверади.

Ёки, масалан, Америка ёки Европада тартибни бузсангиз, ишни енг ичида ҳал қилиш учун пул таклиф қилсангиз оладими? “Ҳа, олади, улардаям бола-чақа ва қорин ичак бор” дейсизми? Э, ака, нималар деяпсиз ўзи, уларда юрак борми бунга? Қўрққанидан дарров шимининг рангини ўзгартириб юборадию. Пулни олиш тугул, бу ҳақда бехосдан ўйлаб қолса, дағ-дағ титраб, иссиғи чиқиб, лабига учуқ тошиб кетади-ку. Бизникилар-чи? Бизникиларнинг юраги отнинг калласидай, у берганингиз пул экан, қўйиб берсангиз, жонингизни қўшиб олаверади. Бу довюраклик ва жасурлик исботи. Жуда чидамли булар, экватор иссиғию арктика совуқлари писанд эмас. Қор ёмғир аралаш тош тугул бало ёғсаям, бардош беради. Уларни шу сифатларига яраша номлашимиз керак. Масалан, ФБН, яъни Фидоий Балиқлар Назоратчиси. ФБР эмас, у Американики, улар қўрқоқ. Бизникилар эса қўрқув билмас ФБН.

Мавзудан сал четлаб кетдим, узр. Хуллас, бардош-ла эволюция қонунларидан оғишмай ривожланяпмиз. “Жа чўзилди-да бу жараёнинг” дейдиганлар учун эслатма: биринчидан, бу бизнинг жараёнимиз, иккинчидан, буни ўз номи билан Эволюция дейдилар. Шошқалоқлар ўзбек эмас. Ҳали олдинда амфибиялар, судралиб юрувчилар, қушлар ёки сут эмизувчилар босқичи бор.

P.S: (азонда) Буни ёзишга ёздиму, менга эволюция таълимоти маълумотлари қайдан келди, деб ўзимдан ўзим ҳайрон қолдим. Оддий дурадгор бўлсам... Балким аввалги ҳаётимда Дарвин шогирди бўлганмикинман?..

P.P.S: (кечга томон) Эсладим! Мен бир пайтлар биология факультетида бирор йил ўқигандим. Кечаги гаштакда ичилган аралаш-қуралаш ичимликлар хотирага панд берди, ҳайтовур.