Рашид Ҳазратовга кўра, укаси Бобур 12 йил аввал Россияга ишлашга кетган, дастлабки икки йилда у билан хабарлашиб туришган.

Шундан кейин укасини излашга тушган Рашид Ҳазратов Россиянинг “Жди меня” кўрсатувига ҳам мурожаат қилган.

Бобур Рафиқович Ҳазратов ҳозирда 43 ёшда.

- Оренбург томонда экан. Мен уни ўзим ҳам ахтариб “Жди меня”га мурожаат қилганман. Сайтда менинг аризам ҳам турибди. Улар айтаяптики Уляновск шаҳрида унинг изи йўқолганда. 10 йилдан бери мен ўзим ахтараман.

Озодлик: 10 йил олдин кетганми?

- Ҳа.

Озодлик: Кетгани бўйича дом-дараксиз кетдими ë хабарлашиб турдими?

- Биринчи-иккинчи йиллари телефон билан гаплашдик. Кейинги йиллар гаплаша олмадимда. Мен ўзим ҳам ахтардим. Бизлар қишлоқда турамиз. Бизларда компютер йўқ ҳеч қанақа.

Озодлик: 10 йил давомида кичкина бўлса ҳам дарак чиқмадими?

- Йўқ. Оренбург шаҳрида бир татар қиз билан яшаган экан. Гражданский брак дейди. Қизчаси бор экан. Ҳозир у бошқа биор тожик болага турмушга чиққан. Ўзим суриштирганимча. “Жди меня” менга “унинг оиласи билан учрашасан” деяпти. “Менга оиласи керак эмас, менга ўзи керак” деганим билан улар жим бўлиб қолди. Уларнинг ҳам Уляновск шаҳрида изи йўқолаяптида.

Озодлик: Татар аëл билан ажрашиб кетганми?

- Ҳа, гражданский брак дейди, Россияда шунақа борку, гражданский брак бўлиб яшаган булар ноқонуний.

Озодлик: Бу ëқда оиласи бормиди у кишининг?

- Ҳа.

Озодлик: Болалари бормиди?

- Бор, битта ўғилчаси бор, дейди ўз укаси Бобур Ҳазратовни 10 йилдан бери қидириб юрган Рашид Ҳазратов.

Кўлмакдаги тилла балиқ

Ўзбек ëзувчиси  Исажон Султонинг АҚШда адабий мукофот олган "Қисмат" ҳикоясини сешанба куни  иш орасида ўқиб чиқдим.

Бу китобни ўқиëтиб, янгиликлар лентасида  ëзувчи Чарлз Диккенс туғилганига 200 йил тўлганини кўриб қолдим.

Диккенс асарлари викториян даврида миллат тафаккури учун хитоб бўлган эди.

Диккенс китобини ўқиган инглизлар тобутсозлар зулмидан зада бўлган болаларга ичи ачиб¸ чандон мутаассир бўлган эди.

Ўзбек ëзувчиси Исажон Султоннинг "Қисмат" ҳикоясига қайтсак.

Аввалига зерикарли ва анъанавий туюлган бу ҳикоя¸ бутун бир ўзбек миллатининг қисмати борасида ишоратдай туюлди.

Бу ҳикоя бир қашшоқ ўзбек оиласининг сўнгги 90 йил ичидаги тақдир занжирларидан иборат.

Ҳикоя қаҳрамонларидан бири ўлиб кетган ота. У отасини намоз ўқигани учун ҳаммани кўз олдида тутиб олиб урган.

Отасини уриб кўзини кўр қилгани учун қарғиш олган¸ эккани унмайдиган бахил ва бағритош золим.

Ҳикоянинг яна бир қаҳрамони кўзи кўр бева аëл.

Умри бўйи эридан калтак еб, хор- зор бўлган бир муштипар.

Кичик ўғил. Зовурда тилла балиқ кўриб суюнган бир орзуманд.

Ўртанча ўғил¸ отасининг руҳи балиқ ичига кириб келганига ишонган соддадил.

Катта ўғил. Отасидан калтак еб зада бўлган ва отасини балиқ каби дўзахда қовурулишини истаган жабрдийда қасоскор.

Ҳикоядаги тилла балиқ эса бир вақтнинг ўзида армонга айланган орзу¸ зулмга қарши қасос ва кўз очилиши учун дармон дори образида намоён бўлади.

Бу ҳикоя Айтматовнинг "Оқ кема" қиссасига ҳам¸ АҚШ ëзувчиси О’ Генри ҳикояларига ҳам менгзайди.

Ҳикоянинг постмодерн ëзилиш услуби эса турк ëзувчиси Ўрхон Помуқнинг “Менинг исмим қирмизи” романидаги  ëзилиш услубини эсга солади.

Мутолаа пайтида ҳикоянинг услубидан кўра ички руҳи кучлироқ кўринди.

Ҳикоя  бугунги ўзбек адабиëти учун янгилик бўлган  аксил тоталитаризм руҳига йўғрилганини кўрамиз.

Отасини калтаклаб кўр қилган¸ хотини ва болаларини хўрлаб, қашшоқликка мубтало қилган ота ҳикоядаги бир балиқ образига кириб, қозонда обдон қовурилади.

Золим мазлумнинг ошқозонидан ўрин олади.

Янги Зеландия аборигенлари ўз душманларини ўлдириб, гўштини ейишгани каби бир манзара.

Мазлумнинг золимдан қасос қолиши каби абадий орзу бу ҳикояда ижобат бўлади.

Ҳикоядаги ўғил монологи¸ Ойбекнинг "Қутлуғ қон"романида қотилдан қасос олган Ëрмат монологига ўхшайди.

"…Ана энди қозонда жизиллаб куйяпсан, ота. Дўзахда шунақа куйишингни орзу қилган эдим. Худои таоло шунга белги қилиб сени жўнатди, жўнатгандаям оловда қовуриладиган қилиб жўнатди.

Энамни урганларингда қўлингга ёпишганларим эсингдами? Мана сенга! Жизилла, жизиллайвер!

Ичиб келиб, ҳаммани тумтарақай қилганларингда-чи? Менга кетмон отганингда елкамни ўпириб юборувдинг, изи ҳалиям бор, ҳалиям қони силқиб турипти, елкамда эмас, ичкарида, юрагимда!.."

Ҳикоя қаҳрамони мурод мақсадига етади.

Мурод мақсадга етишиш учун эса  кўлмакдаги тилла балиқни қовуриш лозим.

Бундан олдин эса золим шуурида ўзгариш юз беришини кутиш керак.

Ҳикояда ўзгариш бирдан юз бериши айтилади.

"Ўзгариш тўсатдан рўй берди. Осмон ёрилди... йўқ, аввал шамол эсди, попилтириқлар ҳамма ёқни тутди, кейин қамишлар синди, илдизидан суўурилиб учиб кета бошлади....."

Пировардида барчани даҳшатга солган золим тилсиз махлуққа айланади.

Ассалому алайкум, менинг жонажон Ўзбекбошим!

Чарчамай-нетмай, туғилган кун ташвишларидан қутилиб олдингизми?

Новосибир ўрмонларида яшаётган ўзбеклар аҳли ва шахсан ўзим номимдан сиз муҳтарамга оташин саломларга қўшиб, туғилган кунингизга аталган табрик хатини йўлламоқдаман.

Соғлиқларингиз яхшими, янгам чопиб-чопқиллаб, ўйнаб-кулиб юрибдими?

Биздан сўрасангиз, ҳаммамиз соғ –саломатмиз. Ҳануз, уззукун дуои жонингизни қилиб яшаяпмиз.

Тирикчиликни эплаб турибмиз, маҳаллий аҳоли билан қуда-андачиликни ҳам бошлавордик.

Кеча сигиримиз эгиз туғди, “оғиз сути”дан сизгаям илиниб, икки кунлигини йиғиб самолётда юбормоқчи бўлдим.

Буни эшитганлар айтишдики, саройингиздагиларнинг ҳаммаси очофат экан, сизга бермасдан ўзлари еб қўйишармиш.

Менимча, гапларида жон бор, ўйлаб қарасам мендан бошқа ҳамма сизга душман экан.

Саройдагиларнинг ҳеч қайсига ишонч йўқ, ҳаммаси пайт пойлаб бирор кун кўзингизга чўп тиқиш пайида.

Айниқса, битта турқи совуғи бор, қишлоқда свет йўғида "Жинлипи" телевизоримни аккумуляторга қўшиб, томоша қилаётганимда экранда кўриниб қолса,  қўрққанимдан лабимга учуқ тошиб кетарди.

Доим сизни мақтаб юрадиган шоирингизни ҳам кўзлари бежо. Олдингизда ёлғондакам илжайиб тургани билан ичида доим сизни сўкади. Россиядан чиққан Ўлмас Кашшейга ўхшайди. Балким ўшадир, ҳарҳолда ундан узоқроқ юриш керак. Бунақаларнинг жони тухумида бўлади, ҳар замонда эзғилаб турсангиз, ҳаддидан ошиб кетмайди.

Четда юрганларнинг ҳам жуда кўпчилиги сизга ҳасад қиларкан. Бир -бири билан қоронғуда топишиб, сизга қарши “шайка”лар тузиб олганмиш.

Кунини кўролмай, қилтиллаб, зўрға юришгани билан оғизларидан инқилоб тушмайди.

Биттаси айтганмишки, олти ойда инқилобни сизнинг бошингизга "заказной" қалпоқ қилиб, кийдириб қўярмиш.

Уларга “Инқилобни қалпоқ  қилгунча, иссиқда бошларингга шапка-мапка кийиб юринглар. Мияларинг  жазирамада чала пишган тухумдек нари-бери бўлиб қолибди” дедим.

Бу нодонларга халқимизнинг сиз  бошчилигингизда буюк келажакка равона бўлаётганини тушунармикин деган умид билан "Эволюциянинг ўзбек  модели" деган қўлланма ёзиб бердим.

Тушуниш қайда, ҳатто ўқишниям билмаскан, бу чаламуллалар. Бекорга эмас экан, уларнинг "чуркалар" деб аталгани, қоралик астаригаям сингиб кетган экан.

Туну-кун нолиганлари -нолиган, топган гаплари "свет йўқ, “газ йўқ".

- Отанг ким, энанг  ким, тезагингни ёқсанг-чи, -дедим.

Қишлоққа  борсам тезак, таппи ишлаб чиқарадиган цех очмоқчиман. Маҳалладан ортса, Фарғона-ю Хоразмга олиб бориб сотаман.

Майли, бу ғаламисларга ҳечам эътибор берманг, "ит ҳуради, карвон ўтади" дейишади.

Янгиликларни ўқисам, туғилган кунингиз нефт 0.18% арзонлабди. Қанийди бир йилда беш-олти маротаба туғилиб турсангиз, бензинам арзонлаб қолармиди.

"Ўзбекистонда яшаётган  миллион- миллион ёшларни мен ўз фарзандим деб биламан, мен фарзандларимни ҳар -хил қаланғи-қасанғиларга бериб қўймайман" деган гапингизни эшитиб, "отамни топдим" деб хурсанд бўлганимдан кўзларимдан тирқираб ёш чиқиб кетган.

Менга қолса сизнинг туғилган кунингизни миллий байрамга айлантирардим. Атрофингиздаги "лаганчилар" сизни чинданам яхши кўришганида эди, Тошкентга киришдаги ГАИ постида ҳайкалингизни ўрнатган бўлишарди.

Таъбингизни хира қилманг, ҳадемай бу ювиндихўрлардан қутуласиз. Пенсияга чиққанингизда ўзим уйингизга бориб, текинга ҳалинчак қуриб бераман. Маза қилиб невараларингиз билан учасиз.

Бир вақт топиб биз томонларга ҳам келинг-а, янгам билан. Дарёни қалин муз қоплаган, яхмалак учамиз, музни ёриб балиқ овлаймиз.

Қўшним Дядя Степан яхши самогон тайёрлайди, ичган одам лазгига тушиб кетади. Бир бочкасини атай сиз учун олиб қўяман.

Майли, хатим чўзилиб кетди, молларгаям қараш керак ҳали.

Бахтимизга доим эсон-омон бўлинг, яхши кунларда тўрт кўз тугал кўришайлик, деб Марказий Осиё ва Россияда хизмат кўрсатган олий тоифали гастарбайтер Шавкат Муҳаммад.

(Каминанинг айтганларини Дядя Степаннинг қизи Лена оққа кўчирди)