Германиянинг "BILD" нашри журналистлари ўтказган суриштирув UzPost миллий почта операторининг санкцияланган товарларни Германиядан Россияга етказиб беришда қўлланаётган схемадаги иштирокини ўртага чиқарди.
Журналистлар GPS-кузатув мосламалари ўрнатилган ва ичига тақиқланган элктрон жиҳозлар солинган почтани ушбу схема орқали эксперимент тариқасида йўллаган ва юклар ҳеч бир тўсиқсиз Берлиндан Москвагача етиб борганини ҳужжатлаштирган.
UzPost миллий почта оператори эса санкцияланган товарларнинг Россияга жўнатилишига алоқадор эканига оид нашр даъвосини қатъиян инкор қилмоқда.
“BILD” эксперименти
“BILD” нашрининг хабар қилишича, Берлиндаги омбордан Москвага санкцияланган юкларни яширинча ташиётган ва Россия почтаси собиқ мулозимлари иштирокидаги схемада Ўзбекистоннинг UzPost бренди асосида фаолият O‘zbekiston pochtasi акциядорлик жамияти (АЖ) юритаётган миллий почта оператори ҳам иштирок этаётган бўлиши мумкин.
Немис нашри журналистлари буни аниқлаш учун бир неча ойга чўзилган экспериментни ўтказди. Бу эксперимент Берлин прокуратурасининг RusPost GmbH ширкати ва “Россия почтаси”нинг Германиядаги филиали собиқ раҳбарлари бўйича тергови бораётган пайтда амалга оширилди.
Берлин прокуратураси “Россия почтаси” собиқ мулозими очган логистика ширкати Россияга санкцияланган товарлар, жумладан электрон қурилмалар, нақд пул ва зеб-зийнатларни поcилка қилаётгани бўйича анчадан буён тергов ўтказиб келаётганди.
“BILD” нашри журналистларининг аниқлашича, 2022 йил охирида Кёльнда ташкил этилган логистика компанияси Берлин аэропорти яқинида катта омбор очган ва у ердан 40 тоннали юк машиналарида мунтазам равишда, ҳеч тўсиқларсиз Москвага почта ташишни йўлга қўйган.
“BILD” журналистлари ушбу ширкатнинг, почта жўнатмаларини Германияда Россияда ишлаб чиқарилган товарларни сотадиган рус супермаркетлари орқали тўплаётганини аниқлаган ва бу хизматдан фойдаланган.
Журналистлар ичида китоб, шарф ва шапкалар бор, деган декларация билан 5 та жўнатмани рус дўконларидаги қабул пунктлари орқали жўнатишган. Аслида бу жўнатмалар ичига АҚШ ва ЕИ томонидан санкцияланган электрон компонентлар ҳамда GPS-трекер кузатув қурилмасини солишган.
Журналистлар, оғирлиги 2 килограмгача бўлган 5 та жўнматманинг ҳар бири учун 26 евродан пул тўлагани, аммо бу жўнатмаларни қабул қилиб олган рус дўконлари уларга ҳар гал квитанция беришни рад этганини ёзмоқда.
“BILD” журналистларининг қайд этишича, жўнатмаларни қабул қилиб олган ходимлар Ўзбекистон давлат почта хизмати — UzPostнинг транспорт ёрлиғини ёпиштирган. Шу тариқа посилкалар йўлга чиққан ва Берлин – Польша – Беларусь – Москва йўналишида ҳеч бир тўсиқларсиз манзилига етиб борган.
"Россия почтаси" собиқ мулозимига алоқадор"
“BILD” журналистлари суриштируви давомида Россияга почта ташиган компаниянинг Берлиндаги омбори ёнида мунтазам равишда “Россия почтаси” собиқ мулозимига тегишли автомобил туришини қайд этган.
Аниқланишича, Д. В. исмли бу шахс 2014 йилда “Россия почтаси” топшириғи билан Берлинда шўъба компания ташкил этмоқчи бўлган, аммо Украинага кенг кўламли босқиндан кейин лавозимидан кетган. Ишдан кетгач эса у Россияга юк жўнатиш билан шуғулланувчи логистика компаниясини очган ва амалда ноқонуний йўллар билан санкцияланган юкларни жўнатмоқда.
Ушбу логистика компанияси “BILD” сўровига жавобан, уларнинг хизматида санкцияларни бузиш деярли имконсиз экани, аммо “ёлғон декларация қилинган” юклар жўнатилишидан тўлиқ ҳимояланиш имконсиз эканини билдирган.
UzPost АЖ иштироки текширилмоқда
Айни пайтда, немис ҳуқуқ-тартибот идоралари бу схемага UzPost АЖнинг эҳтимолий аралашувини ҳам текшираётгани хабар қилинмоқда.
“BILD” нашрига кўра, уларинг сўровига жавобан логистика ширкати Россия ва Ўзбекистон почта хизматлари ўртасида махфий келишув борлиги ва жўнатмаларга шу келишув доирасида UzPost хизмати номига расмийлаштирилаётганини билдирган. Аммо, UzPost Германия ҳудудида ишлаш учун рухсатга эга эмас.
Озодлик, UzPost акциядорлик жамияти матбуот хизмати ва ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларига бу борадаги саволлар билан мурожаат қилди, мурожаатга жавобан ширкат вакили ширкат расмий баёнотини тақдим қилди.
UzPost АЖ расмий муносабати
26 январ куни эълон қилинган расмий муносабатида Ўзбекистон миллий почта оператори хорижий ширкатлар билан ҳамкорлигини тасдиқлади, аммо бу ҳамкорлик халқаро санкцияларга зид эканига оид айбловларни рад этди.
Миллий почта оператори сайтида эълон қилинган баёнотда айтилишича, АЖ электрон тижорат товарлари бозорида фаол иштирок этиш учун Нидерландия ва АҚШда 2 та - Electronic Trade Overseas Exchange - ETOE электрон тижорат савдо айирбошлаш пунктини ташкил қилган.
Расмий баёнотга кўра, акциядорлик жамияти Нидерландияда PostPlus B.V. ширкати билан шартнома имзолаган ва бу келишув асосида жўнатмаларда турли маркетплейслар ҳамда онлайн-дўконлардан буюртма қилинган товарлар трансчегаравий шаклда жўнатилади:
“BILD” газетаси журналистининг сўзларига кўра, у божхона декларациясида жўнатишга рухсат этилган «шарф», «шапка» ва бошқа товарларни кўрсатган ҳолда ишламайдиган микросхемалар билан 5 та тест жўнатмасини юборган. Журналист томонидан қасддан божхона декларациясини нотўғри тўлдириш каби ноқонуний ҳаракатлар содир этилган. Декларацияни тўғри тўлдириш учун жавобгарлик фақат жўнатувчининг зиммасида бўлади. Жўнатиладиган почта айланмаси катта бўлганда, атайлаб нотўғри тўлдирилган ҳужжатларга эга ушбу тест жўнатмаларини аниқлаш деярли имконсиз”.
АЖнинг қўшимча қилишича, немис нашри жамиятга почта жўнатмаларида ўзбек почтаси ҳужжатларидан фойдаланишнинг қонунийлиги тўғрисида савол билан мурожаат қилган ва унга ETOE доирасида O‘zbekiston pochtasi АЖга тегишли қоидабузарликлар аниқланмагани ҳақида жавоб берилган:
"O‘zbekiston pochtasi АЖ санкция остидаги товарларни Европадан Россияга атайлаб жўнатиш мақсадини кўзламайди ва иштирок этмайди, шунингдек, жўнатувчиларнинг қасддан содир этилган ноқонуний хатти-ҳаракатлари (божхона декларациясини нотўғри тўлдириш) учун жавобгар эмас. Агар Германия ҳукумат органларида "Ўзбекистон почтаси" АЖга нисбатан саволлар пайдо бўлса, биз қўшимча тушунтириш беришга тайёрмиз”.
Айни пайтда, Германия федерал тармоқлар агентлиги - Federal Network Agency (BNetzA) UzPost Германияда сервис провайдер орқали расман фаолият юритиш ҳуқуқига эга эмаслигини таъкидламоқда. Агентлик матбуот котиби немис матбуотига жавобан бу ҳолат текширилаётганини билдирган.
UzPost ёрлиқларидан фойдаланишга нега рухсат берган?
Бу саволни Лондонда яшаётган сиёсий таҳлилчи Алишер Илҳомов кўтармоқда:
“Бу ёрлиқлардан фойдаланишга қандай рухсат берилгани савол туғдиради. Маълум бўлишича, журналистлар Ўзпостга сўров юборишган ва у ердагилар бу трафикда иштирок этилганини тасдиқлашган. Улар ёрлиқлар раҳбариятнинг хабари билан ишлатилганини, бу ўғирлаб қўйиш ҳолати эмаслигини билдиришган. Агар ушбу йўл орқали ҳақиқатан ҳам санкцияланган маҳсулотлар етказилган бўлса ва эксперимент буни тасдиқласа, демак, Ўзпост санкция режимини бузган ҳолда жиноий, шу жумладан фирибгарлик фаолиятида иштирок этган ҳисобланади. Бу масала Ўзбекистон Республикаси раҳбарияти олдида кўтарилиши, тегишли текширув ўтказилиши, жамоатчиликка натижалар эълон қилиниши ва чоралар кўрилиши лозим”.
2022 йилнинг февралида Россия Украинага ҳарбий босқинини бошлаганидан сўнг, ЕИ ва АҚШ ҳукуматлари Россия мудофаа саноатига зарур бўлган хорижий маҳсулотлар, хусусан электрон қурилмалар ва чипларнинг Россияга сотилишини тақиқлаган.
Россия ҳарбий-саноат комплекси чет элдан олинадиган электрон қурилмалар ва эҳтиёт қисмларсиз танк, ракета ва дронларни ишлаб чиқариши жуда мушкул. Бундан ташқари, бундай эҳтиёт қисмларининг аксарини Россияда ишлаб чиқаришнинг имкони йўқ.
Шу боис, айрим давлатларда Россия манфаати учун хизмат қилаётган ширкатлар ёхуд шахсларнинг санкцияланган товарларни Россияга олиб киришнинг турли яширин схемаларига қўл ураётгани кузатилмоқда.
Биринчидан, Европа санкцияларини айланиб ўтиш учун мураккаб ва тизимли инфратузилмалар шакллангани ҳамда бунга санкция механизмларида жиддий бўшлиқлар борлиги сабаб бўлаётганидир.
Иккинчидан, UzPost мисолида - Ўзбекистон давлат тизимлари ҳам, бевосита ёки билвосита Россияга сакнцияларни айланиб ўтишда хизмат қилаётганидир.
Санкцияларни айланиб ўтишда Ўзбекистон иштироки
Ўтган йилнинг 23 октябр куни Европа Иттифоқи Россияга қарши санкцияларнинг 19-пакетини тасдиқлаган ва рўйхатга Россия ҳарбий-саноат мажмуасини қўллаб-қувватлади, деган сабаб билан Ўзбекистон, Россия ва Буюк Британия фуқароси сифатида келтирилган йирик бизнес эгаси Рустам Мўминовни қўшган эди.
Рустам Мўминов Озодлик муштарийларига таниш - унинг номи 2024 йилда Озодлик, “Важние истории”, Vlast.Kz ва OCCRP марказлари ўтказган қатор суриштирувларда Россиянинг санкция остидаги порох заводлари учун пахта целлюлозасини етказиб берган тадбиркор сифатида ўртага чиққан.
Озодлик манбаларига кўра, санкцияга тушган Мўминов ҳозирда Россия билан ҳамкорлик қилаётган ўзбек бизнесининг ошкор бўлган бир вакили, холос.
Агар жиддий суриштирилса, Россияга санкцияланган маҳсулотларни етказиб бераётган ёки айланма йўлдаги омбор вазифасини ўтаётган ўзбек ширкатлари сони кўп бўлиши мумкин.
UzPost АЖни хусусийлаштириш уриниши
Ўзбекистондаги энг йирик монополлардан бири бўлиб қолаётган UzPost акциядорлик жамияти 2025 йилнинг октябрида хусусий қўлларга берилаётгани ва бу қўллар ҳам Россия бизнесига тегишли экани ҳақида қатор нашрлар, жумладан Gazeta.uz ва Spot ўзбек нашрлари ҳамда Россиянинг "РБК" нашри ўз манбаларига таяниб хабар қилганди.
Хусусан, "РБК" нашри Россия бозоридаги икки манбасига таяниб, бу ширкат Wildberries ва Russ компаниялари бирлашмасидан ташкил топган «РВБ» МЧЖ бўлиши мумкинлиги, боиси айни ширкат UzPost АЖни хусусийлаштиришда қатнашганини хабар қилганди.
Аммо ўшанда ҳам, ҳозирга қадар ҳам UzPost миллий почта оператори бу хабарларга изоҳ бергани йўқ. Фақатгина, ўтган йилнинг 13 октябрида ширкатнинг хориждан инвестиция жалб қилиш қарори эълон қилинганича қолмоқда:
“Бугунги кунда, “Ўзбекистон почтаси” АЖнинг акциядорлари сифатида давлат ташкилотлари – Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳамда Давлат активларини бошқариш агентлиги, шунингдек, давлат иштирокидаги бешта корхоналар ва 16 мингдан ортиқ юридик ва жисмоний шахслар иштирок этмоқда. Жамият фаолиятига йирик инвесторни жалб этиш билан боғлиқ ўзгаришлар юз берган тақдирда Ўзбекистон Республикасининг “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуни талабларига мувофиқ тегишли маълумот расмий тарзда ошкор қилинади”.
Ҳозирча бундай инвестор топилгани ёки ширкат улуши сотилганига оид бирор хабар берилгани йўқ.
Энг йирик монопол ширкат
O‘zbekiston pochtasi - UzPost миллий почта оператори республика бўйлаб 1600 дан ортиқ бўлими ва 7 минг атрофида ходими бўлган жуда катта ташкилот.
Бу тузилма - мамлакат бўйлаб кундалик равишда хабар етказиш, почта-жўнатмалар ташиш, тўлов, онлайн савдо, банк хизматларини кўрсатадиган, содда айтилса, давлатнинг йирик қон томирига айланган стратегик муҳим тармоқдир.
O‘zbekiston pochtasi 1994 йил 24 февралида Умумжаҳон почта иттифоқига аъзо бўлган, бу тармоқ 192 мамлакатдаги 5,3 миллиондан ортиқ ходим ва 650 мингдан ортиқ почта бўлимларини бирлаштиради.
O‘zbekiston pochtasi умумжаҳон почта иттифоқи доирасида AJ IFS, PNG, RUGBY, IBIS, PRIME каби халқаро молия, савдо, транспорт, соғлиқни сақлаш, логистика соҳаларида қўлланиладиган глобал ахборот тизимлари билан ишлайди, яъни жуда катта имконият ва ресурсларга эга миллий монопол ташкилотдир.
Ушбу операторнинг Россия онлайн платформасига берилиши мумкинлигига оид хабарлар - бу платформа қиёфасида Ўзбекистоннинг муҳим стратегик алоқа тармоғи Кремл назоратига ўтмоқда, деган хавотирларга сабаб бўлганди.
“BILD” суриштируви эса бундай хабарлар ортида турган асл мақсад, демак Ўзбекистон миллий оператори ёрлиғидан санкцияланган товарларни яширинча ташиш бўлган бўлиши мумкин, деган шубҳаларни кучайтирмоқда.
“Нима учун айнан ўзбек почта ёрлиқлари ишлатилган? Чунки Германиядан жўнатилган посилкалар Европа Иттифоқининг ташқи чегарасида, хусусан Польшада текширилиши керак эди. Польша божхонаси текширув ўтказганда, эҳтимол, айнан шу ўзбек ёрлиқлари чалғитувчи манёвр сифатида хизмат қилган. Агар посилкалар кўп миқдорда Россияники бўлганида, бу Польша ва Германия божхона хизматларида шубҳа уйғотиши аниқ эди. Шу тариқа, Ўзпост томонидан кўрсатилган бу “ёрдам” эҳтимол айнан шу фаолиятни яшириш учун хизмат қилган. Аслида, Россия почта хизмати ёпилиб, унинг ўрнига логистика компанияси фаолияти бошланган пайтданоқ, улар айнан шу иш билан шуғулланиши аниқ эди. Аммо Германия ҳокимиятлари бу ҳолатга ўз вақтида етарлича эътибор бермаган”, дейди Алишер Илҳомов.