Расмий Тошкент томонидан “сепаратизм”га оид жиноят иши бўйича қидирувга берилгани ортидан 2024 йили Қозоғистонда қўлга олинган қорақалпоғистонлик уч фаолдан бири Ринат Утамбетов ўтган ҳордиқ кунлари Ўзбекистонга экстрадиция қилинган. Бу ҳақда Туркманистон Хельсинки инсон ҳуқуқлари жамғармаси маълумот тарқатди.
Жамғарма маълумотига кўра, ўтган йил апрелида қўлга олинган 43 ёшли Ринат Утамбетов ўшандан буён Олмаота тергов ҳибсхонасида сақланаётган эди.
Манбаларнинг айримлари фаол Ўзбекистонга топширилганига бир ҳафтадан кўпроқ бўлгани, бошқалари эса у декабрь ойи охирида бериб юборилганини айтишмоқда.
Қорақалпоғистонлик мухолифатчи Аман Сагидуллаевга кўра, ҳозирги пайтда Утамбетов Тошкентда ҳибсхонада сақланмоқда, у ҳали Қорақалпоғистонга этап қилинган эмас. Фаол устидан суд баҳор охири - ёз бошларида бўлиб ўтиши кутилмоқда.
Аввалроқ Утамбетов бошпана сўраш тўғрисидаги илтимосномасининг кўриб чиқилишини тўхтатиш ҳақида сўрагани ва ўз ихтиёри билан Ўзбекистонга қайтишга қарор қилгани ҳақида ёзган эди. Маълумотларга кўра, унинг бу қарорга келишига Олмаотага келган қариндошларининг “ўгит”лари таъсир кўрсатган. Фаол экстрадициядан кейин унга озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайин этилишига умид қилган.
Утамбетов мухолифат ташкилотлари аъзоси бўлган эмас. Ўзбекистон расмийлари уни Telegram тармоғидаги виртуал гуруҳ орқали 2022 йил ёзида “тақиқланган” учта видеоматериал тарқатганликда айблаганлар. Қайд этилишича, уларда Нукусдаги норозилик намойишлари лидери Даулетмурат Тажимуратовнинг 2022 йил 1 июлида масжид олдида қилган чиқиши, қорақалпоғистонлик журналист аёл Лолахон Қаллиханова мурожаати ҳамда шинжонлик қозоқ Серикжан Билаш видеоси акс этган. Бу видеолар у томонидан асосан синфдошлари ва уларнинг хотинларидан иборат 10 киши аъзо бўлган гуруҳ ичида тарқатилган.
2023 йил сентябрида Утамбетов синфдошларидан бирининг “Ўзбекистон конституциявий тузумига тажовуз” ва “Жамоат хавфсизлигига таҳдид солувчи материалларни тарқатиш” моддалари бўйича 4 йилга озодлиги чекланган. Фаолнинг ўзи халқаро қидирувга берилган.
Инсон ҳуқуқлари жамғармаси Утамбетовга нисбат берилаётган видеоматериалларнинг ҳеч бири Қозоғистон қонунлари бўйича тақиқланган бўлиб ҳисобланмайди, фаол эса уларни Қозоғистонда туриб тарқатган.
Ҳуқуқбонларга кўра, ўтган йили этник қорақалпоқлар ҳуқуқлари бузилиши кузатилган. Улар Ўзбекистон мамлакат ичкарисида интернет-фаолликни бостириш ва қорақалпоғистонлик фаолларни хориждан экстрадиция қилинишига эришиш бўйича саъй-ҳаракатларни амалга оширгани, мамлакатда сиёсий маҳбуслар сони кўпайгани, улар қамоқхоналарда қийноқларга тутилганини таъкидлашмоқда. Расмий Тошкент қатағонларга оид хабарларни рад этиб келади.
2022 йил июль ойи бошида Нукусда норозилик намойишлари бўлиб ўтганди. Бу чиқишлар расмий Тошкент Қорақалпоғистоннинг суверен мақоми ва унинг мамлакат таркибидан чиқиш ҳуқуқини бекор қилиш кўзда тутилган Ўзбекистон Конституциясининг янги лойиҳасини эълон қилгани ортидан бошланган. Мазкур воқеалар мустақил Ўзбекистон тарихида 2005 йили Андижонда кузатилган чиқишлардан кейинги энг қонли воқеалар бўлган.
Ўзбекистон расмийлари маълумотига кўра, икки кун ичида Нукусда 21 киши ҳалок бўлган, ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимлари дохил 243 киши тан жароҳати олган. Ўшанда 500 киши қўлга олинган эди.