Хитой етакчиси Си Цзиньпиннинг энг юқори лавозимли генерални тергов қилиш қарори Пекиннинг минтақавий ва глобал мақсадлари ҳақида саволларни кучайтирди. Бу қадам Хитойнинг Тайванга нисбатан ниятлари, АҚШ билан рақобати ва барқарор давлат сифатидаги имижига шубҳа солмоқда.
24 январда генерал Чжан Юсяга нисбатан текширув бошланиши Си Цзиньпинни мамлакат ҳарбий раҳбариятининг энг юқори поғонасида деярли ёлғиз қолдирди. Таҳлилчиларга кўра, бу ҳолат ҳокимият ворислиги масаласига таъсир қилиши мумкин. Пекиннинг ҳамкорлари ва рақиблари партия ичидаги эҳтимолий беқарорликни диққат билан кузатмоқда.
«Хитой узоқ йиллар давомида ўзини АҚШ билан рақобатлаша оладиган, режали ва барқарор куч сифатида кўрсатиб келган», — дейди Берлиндаги Carnegie маркази таҳлилчиси Темур Умаров. — «Аммо бу воқеа Си ўз яқин атрофини қанчалик назорат қилаётгани ҳақида шубҳаларни кучайтиради».
Коррупцияда гумонланаётган Чжан Юся Хитойдаги энг нуфузли ҳарбий амалдорлардан бири эди. У Марказий ҳарбий кенгаш раиси ўринбосари бўлиб ишлаган. Шу лавозимда у Хитой–Россия ҳарбий ҳамкорлигини кучайтиришда асосий рол ўйнаган.
«Чжан Юся Россия билан ҳарбий алоқаларда муҳим шахс эди», — деди собиқ ЦРУ таҳлилчиси Деннис Уайлдер.
Нима бўлди ва нега аҳамиятли?
Хитой сиёсий тизими ёпиқ бўлгани сабабли Си Цзиньпиннинг аниқ мақсадларини билиш қийин. Бироқ генерал Чжан Юсянинг ҳибсга олиниши бир неча муҳим сиёсий жараёнлар олдидан содир бўлди. Бу — апрель ойида Пекинда АҚШ президенти Доналд Трамп билан эҳтимолий саммит арафасида ва 2027 йилда бўладиган, беш йилда бир ўтадиган раҳбарият янгиланиши олдидан кузатилмоқда. Айни ўша қурултойда Си тўртинчи муддатга қолишга ҳаракат қилади.
Мудофаа вазирлигига кўра, Чжан Юся “жиддий интизомий ва қонунбузарликлар”да гумон қилиб терговга олинган. Худди шу айбловлар билан яна бир генерал — Марказий ҳарбий кенгаш бош штаб раҳбари Лю Чжэньли ҳам текширувга тортилган.
25 январь куни армия нашри — *Liberation Army Daily* Чжан ва Лю партия ҳамда Марказий ҳарбий кенгаш ишончини “қаттиқ хиёнат қилгани”, ҳарбий тузилмада коррупция ва сиёсий муаммоларни кучайтиргани ҳақида ёзди. Нашрга кўра, бу партиянинг армия устидан мутлақ назоратига таҳдид солган.
Wall Street Journal манбаларга таяниб, Чжан АҚШга Хитойнинг ядровий дастури ҳақида маълумот узатгани ва юқори лавозимлар эвазига пора олгани ҳақида айбланаётганини хабар қилди. Бу маълумотлар мустақил равишда тасдиқланмаган.
Айрим таҳлилчилар бу маълумотларга шубҳа билан қарайди. Хитой сиёсати бўйича эксперт Нил Томас “жанг тажрибасига эга генерал нега ўз бутун ҳаёти мазмуни бўлган нарсани хиёнат қилиш учун йўқ қилсин?” деган саволни ўртага қўйди.
Чжан Юся Си Цзиньпин каби “принцлинг” ҳисобланади — яъни инқилоб раҳбарлари авлодидан. Унинг отаси Сининг отаси билан бирга фуқаролик урушида жанг қилган. Чжан шунингдек, 1980-йиллардаги Хитой–Вьетнам тўқнашувларида қатнашган кам сонли жанг кўрган генераллардан бири эди.
Бу иш сўнгги йилларда давом этаётган кенг кўламли ҳарбий тозалашларнинг давомидир. 2023–2025 йиллар орасида қарийб 20 генерал четлатилган, шулардан олтитаси ракета қўшинларига тегишли. Энди Чжан ва Лю ҳам тергов остига олингач, етти аъзодан иборат Марказий ҳарбий кенгашда фақат битта фаол ҳарбий қолган. Қолган икки аъзодан бири Си Цзиньпиннинг ўзи.
Бу Хитой қўшнилари учун нимани англатади?
Чжан Юсяга нисбатан кўрилган чора Хитой элитаси ичида норозилик қанчалик кучли экани ҳақида жиддий саволларни ўртага қўймоқда. У Си Цзиньпиннинг ҳокимият ворислиги режаларига таъсир қила оладиган энг қудратли генераллардан бири эди.
Бу, айниқса, Марказий Осиёдаги Хитойнинг минтақавий ҳамкорлари эътиборидан четда қолмайди. Улар Хитой сиёсий тизимини барқарорлик намунаси, Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин Марказий Осиё давлатлари дуч келган элита ичидаги беқарорликка камроқ мойил тизим деб билиб келган.
«Бу тозалаш ва у келтириб чиқараётган беқарорлик ҳисси Марказий Осиёда қарор қабул қилувчиларнинг хаёлидан ўтади», — деди сиёсий таҳлилчи Темур Умаров Озодликка.
Чжан Юся йиллар давомида дунё бўйлаб етакчи раҳбарлар билан мунтазам учрашиб келган. У АҚШга бир неча бор расмий ташрифлар билан борган, Покистондан Вьетнамгача бўлган давлатлар расмийлари билан мулоқот қилган. Шунингдек, у Россия–Хитой ҳарбий-техникавий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссиянинг ҳамраиси бўлган ва Москвага бир неча бор ташриф буюрган. Унинг сўнгги сафари ўтган йил ноябр ойида Россия мудофаа вазири Андрей Белоусов билан учрашув бўлган.
Умаровнинг фикрича, бу ҳолат Хитойнинг қўшнилари билан хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлигига жиддий таъсир кўрсатмайди. Унинг айтишича, бу ҳамкорлик йиллар давомида «институционал тус олган» ва полиция ҳамкорлигидан тортиб қурол-яроғ савдосигача бир неча даражада амалга оширилади.
АҚШнинг собиқ президенти Жорж Буш даврида Оқ уйнинг Хитой бўйича маслаҳатчиси бўлган Деннис Уайлдер эса минтақада Хитойдаги ҳокимият ворислиги масаласига янги назар билан қараш бошланишини айтди.
«Бу аввал мавжуд бўлмаган янги хавотир омилини қўшди», — деди у. — «Хитойнинг қўшнилари Марказий ҳарбий кенгашда бўш қолган ўринлар қандай тўлдирилишини жуда диққат билан кузатади».
Тайван учун бу нимани англатади?
Бу қарор Тинч океани минтақасидаги қўшнилар, айниқса ўзини мустақил бошқарадиган ва Хитой ўз ҳудуди деб ҳисоблайдиган Тайван учун ҳам оқибатларга эга.
Таҳлилчиларга кўра, Чжан Юсянинг четлатилиши Хитойнинг ҳарбий тайёргарлиги ва Тайванга нисбатан келажак режаларига таъсир қилиши мумкин. Си Цзиньпин Тайван билан “бирлашиш тўхтаб бўлмас жараён” эканини бир неча бор айтган ва зарурат бўлса, куч ишлатиш билан таҳдид қилган.
2025 йил охирида Хитой Тайван атрофида сўнгги йиллардаги энг йирик ҳарбий машқларни ўтказди. Пекин, шунингдек, мунтазам равишда ҳарбий самолётлар ва кемаларни Тайван ҳаво ва денгиз ҳудудларига юбориб, унинг чидамлилигини синаб келмоқда.
«Биз Хитой партияси, ҳукумати ва ҳарбий раҳбариятидаги ғайриоддий ўзгаришларни диққат билан кузатиб борамиз», — деди 26 январь куни Тайван мудофаа вазири Веллингтон Ку. — «Бир шахснинг қулаши ҳушёрлигимизни пасайтиришга сабаб бўлмайди».
АҚШ Пентагонида Осиё бўйича стратегия билан шуғулланган, ҳозирда Сингапурдаги тадқиқот институтида ишлаётган Дрю Томпсоннинг айтишича, бу тозалаш Тайван ва АҚШ учун ҳам муҳим аҳамиятга эга. АҚШ Тайваннинг асосий ҳарбий таянчи ҳисобланади.
«АҚШнинг тийиб туриш стратегияси самарали бўлиши учун Си Цзиньпин атрофида унга холис ва малакали ҳарбий маслаҳат бера оладиган генераллар бўлиши керак», — деб ёзди Томпсон.
Унинг фикрича, Чжансиз Марказий ҳарбий кенгашда нотўғри ҳисоб-китоблар хавфи ортади.
«Чжан Юсясиз ҳарбий қарорларда хато қилиш эҳтимоли ошади», — деди у.