Ozodlik bilan eksklyuziv suhbatda ukrainalik taniqli jurnalist va bloger Dmitriy Gordon "O‘zbekistonda Eronning uchuvchisiz uchoqlari ishlab chiqariladi" degan bayonoti uchun o‘zbekistonliklardan kechirim so‘rashga tayyorligini izhor qildi.
Gordon shu yilning 26-oktabr kuni o‘zining YouTube kanalida isroillik tadbirkor Leonid Nevzlin bilan intervyu e’lon qilgan, unda Ukrainaga qarshi ishlatilayotgan Eron dronlari "O‘zbekistonda ishlab chiqarilayotgani"ni iddao qilgan edi.
O‘zbekiston Davlat mudofaa sanoati qo‘mitasi ushbu iddaoni qat‘iyan rad etgan, O‘zbekiston Tashqi ishlar vazirligi esa Ukraina hukumatidan mamlakat OAVlarida asossiz ayblovlarning tarqatilishiga yo‘l qo‘ymaslikni so‘ragan edi.
Buning ortidan Gordon o‘zining bayonotiga raddiya berdi. U o‘z raddiyasida O‘zbekistonni "Tojikiston bilan adashtirib yuborgani"ni aytdi. Gordon o‘zbekistonliklarga Ukraina taqdiriga befarq bo‘lmaganliklari uchun minnatdorchilik bildirgan bo‘lsa-da, rasman kechirim so‘ragani yo‘q.
Keyinroq Tojikiston Tashqi ishlar vazirligi ham mamlakatda Eron dronlari ishlab chiqarilayotganini rad etib chiqdi.
Ammo OzodNazar boshlovchisi Sarvar Usmon bilan suhbatda Dmitriy Gordon Tojikistonda Eron dronlari ishlab chiqarilayotgani haqidagi iddaosini yana bir bor takrorladi.
Dmitriy Gordon: Tojikistonni nazarda tutgandim, albatta. Nega? Chunki Tojikistonda Eron dronlarini ishlab chiqaradigan zavod borligini butun dunyo biladi. Rossiya bugungi kunda Eron dronlari bilan Ukraina shaharlariga muttasil hujum qilayotgani va oqibatda tinch aholi nobud va mamlakatimiz infratuzilmasi vayron bo‘layotganidan ham butun dunyo xabardor. Afsuski, qizishib ketganda, ehtiros bilan tez-tez so‘zlayotganda ba’zan shunaqa bo‘lib turadi – nimanidir noto‘g‘ri aytib yuborasan. Ayni holatda ham xuddi shunday bo‘ldi. Men Tojikistonni nazarda tutgandim, lekin tilim beixtiyor “O‘zbekiston” deb yubordi. Yana bir bor ta’kidlamoqchimanki, O‘zbekiston – Ukrainaning tinch aholisini o‘ldirishda qo‘llanayotgan Eron dronlarini ishlab chiqarayotgan mamlakat emas. O‘zbekistonning Rossiya-Ukraina urushiga nisbatan tutgan pozitsiyasini hurmat qilaman, O‘zbekistonga muhabbatim yuksak, bu yurt II jahon urushi davrida evakuatsiya qilingan minglab ukrainlarga o‘z bag‘ridan joy berganini sira unutmayman. Ukrainada O‘zbekiston xalqiga munosabat juda iliq. Shu bois, men takror bo‘lsa ham yana bir bor aniqlik kiritishni zarur deb topdim, toki hamma eshitsin: O‘zbekiston – Ukrainaning tinch aholisini o‘ldirishda qo‘llanayotgan Eron dronlarini ishlab chiqarmaydi.
Sarvar Usmon: Bu masalaga hali qaytamiz. Siz ikkinchi bayonotingizda O‘zbekistonda dron ishlab chiqariladigan zavod borligini aytgan edingiz. Bu to‘g‘ri ma’lumot. Toshkent buni yashirmaydi. Joriy yil boshlarida mahalliy OAVlar O‘zbekiston Mudofaa sanoati davlat qo‘mitasiga havola bergan holda bu to‘g‘risida xabar tarqatgan edi. O‘zbek dronlari (darvoqe, ular “Lochin” deb ataladi) bilan bog‘liq anglashilmovchilik bartaraf bo‘lganidan so‘ng siz shunday dedingiz:
Dushanbedan zudlikda javob keldi. Tojikiston TIVning yakshanba kuni “TASS” agentligi yoyinlagan bayonotida shunday gaplar bor:
“Ukrain blogeri Dmitriy Gordonning “V gostyax u Gordona” ko‘rsatuvi jonli yoyini chog‘ida aytgan go‘yo Tojikiston hududida Eron tomonidan “ukrainlarni o‘ldirayotgan” dronlar ishlab chiqarilayotgani haqidagi so‘zlarini rad etamiz. Shuni urg‘ulaymizki, Tojikiston Respublikasi uchinchi mamlakatlarga harbiy texnika eksport qilmaydi”.
Tojikiston TIV bayonoti.
Mana sizga javob, Dmitriy. Bunga nima deysiz?
Dmitriy Gordon: Uchinchi mamlakatlarga eksport qilmas, lekin ikkinchi mamlakatlarga, birinchi mamlakatlarga, to‘rtinchi mamlakatlarga-chi? Tojikistonda Eron dronlarini ishlab chiqaradigan zavod borligi butun dunyoga ma’lum. Rossiya Erondan dronlar sotib olayotganini hamma biladi. Rossiya bu dronlar bilan Ukrainaning tinch fuqarolarini o‘ldirayotganini, mamlakat infratuzilmasini bombalayotgani hech kimga sir emas. Bu yerda yana nima deyish mumkin? Hamma shundog‘am ma’lum.
Sarvar Usmon: Bugun “Tvitter”da Marina ismli jurnalist ayol, – afsuski, familiyasi esimdan chiqibdi, – Tojikiston dronlar ishlab chiqarishni bas qilgani haqida yozdi.
Dmitriy Gordon: Qachon? Kechami yoki o‘tgan kuni?
Sarvar Usmon: Kecha yoki bugun ertalab.
Dmitriy Gordon: Qachon bas qilishibdi? Men jahon hamjamiyatini Tojikistonda qanaqa dronlar ishlab chiqarilgani yoki hanuzgacha ishlab chiqarilishini taftish qilishga chaqiraman. Tojikistonda qaysi davlatning zavodi bor va u yerda ishlab chiqarilgan dronlar qayoqqa ketyapti – hammasi taftish qilinishi kerak.
Sarvar Usmon: Tojiklar o‘zlari ishlab chiqargan dronlar bilan Rossiyani ta’minlayotganiga biron dalilingiz bormi?
Dmitriy Gordon: Menda Eron Tojikiston hududida zavod ochib, o‘z dronlarini ishlab chiqarayotgani haqida ma’lumot bor. Menda mavjud yana bir ma’lumotga ko‘ra, Eron dronlari Rossiyaga sotilyapti va Rossiya Eron dronlari bilan Ukraina shaharlarini bombalamoqda. Bu dronlar Suriyada, Eronda yoki Tojikistonda ishlab chiqarilgan bo‘ladi. Darvoqe, Suriyadagi zavodni yaqinda Isroil yakson qildi.
Sarvar Usmon: Axborot manbalaringiz qanchalik ishonchli?
Dmitriy Gordon: Mening manbalarim hamisha ishonchli bo‘lgan.
Sarvar Usmon: Tushunarli. Dmitriy, Sharq muomalasi nozik. Ilk bayonotingizdan qattiq ranjigan o‘zbeklar sizdan uzr so‘rashingizni talab qila boshlashgan edi. Ikkinchi chiqishingizda o‘zbeklar tarafga nazokat bilan reverans qildingiz, ko‘pchilik shu bilan tinchidi. Biroq “kechirasiz” degan so‘zni eshitishni xohlovchilar ham bor. Siz o‘shanda bu so‘zni atay tilga olmadingizmi yoki shunchaki tilga olish shart emas deb hisobladingizmi?
Dmitriy Gordon: Kuchli inson “kechirasiz” deyishdan hech qachon orlanmaydi. Men o‘zimni kuchli inson deb bilaman, binobarin “kechirasiz” deyishga qodirman. O‘zbekistonda Eron dronlari ishlab chiqarilyapti, degan ma’lumotimdan xafa bo‘lgan o‘zbeklardan (kechirim)so‘rayman. Men bu so‘zni aytaman. Bu – men keltirgan ma’lumot ranjitgan kishilarga hurmatim va kuchliligim belgisi bo‘lsin.
Sarvar Usmon: Keling, suhbatimizdan Rossiya-Ukraina sakkiz yillik urushi tarixi bo‘yicha qisqa kurs yasaymiz.
Men televizordan tirik Xrushchyovni ko‘rgan avlod vakiliman. Yoshlik yillarimda sovet propagandasi “militaristik Yaponiya” degan iborani qo‘llar edi. Bora-bora bunaqa iboralar yo‘q bo‘ldi. Biroq endi birdan Ukraina “militaristik” bo‘lib qoldi va Putin mamlakatingizni demilitarizatsiya qilishga qaror berdi. Xo‘sh, Ukraina shu qadar dahshatli ko‘lamda qurollanganmidiki, Putin preventiv choralar ko‘rishga majbur bo‘ldi?
Dmitriy Gordon: Siz tirik Xrushchyovni ko‘rgan bo‘lsangiz, men Nikita Sergeyevich Xrushchyovning o‘g‘lini ko‘rganman. Sergey Nikitich bilan oramiz juda yaxshi edi. U bilan nihoyatda qiziqarli intervyular qilganmiz. Fashistlar Rossiyasining yurtimga qarshi agressiyasiga kelsak, 2013-yil noyabrda Ukrainada Maydan, ya’ni inqilob bo‘ldi. Maydan bo‘lishi sababi bitta. O‘sha paytdagi prezident Yanukovich Rossiya bilan juda qalin edi, biz uni Rossiya agenti deb bilardik. Hatto SSSR davrida KGB agenti bo‘lgan deb hisoblash uchun asoslar bor edi. Chunki u ikki marta qamalib chiqqan, unga qarshi uchta jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan. Xrushchyovni ko‘rgan kishi sifatida men nima haqida gapirayotganimni yaxshi anglaysiz. Qarang, ikki marta “o‘tirib chiqqan”, ustidan uchta jinoyat ishi ochilgan Viktor Yanukovichni KPSSga qabul qilishgan. Yana yirik avtotransport korxonasiga rahbar qilib tayinlaganlar, u chet ellarga chiqqan, jumladan kapitalistik mamlakatlarga ham. Yanukovichning shubhali tarjimai holini hisobga olganda Sovet Ittifoqida bunaqa bo‘lishi mumkin emasdi. Ammo gap bunda ham emas. Viktor Yanukovich daf’atan Ukraina Yevropa bilan integratsiya yo‘lini tutajagini e’lon qilib yubordiki, hatto o‘z tarafdorlari ham bundan hayratda qoldilar. “Bu qanaqasi? Biz Rossiyaga yaqinlashmoqchi edik-ku axir? Yevropada nima bor?”. U dediki: “Yo‘q, Yevropaga intilamiz, Yevropa Ittifoqi bilan assotsiatsiya tuzish to‘g‘risida bitim imzolaymiz”. Bilasizmi, Yanukovich nega tanladi bu yo‘lni? Unda hech bir maslak, biron mafkura bo‘lmagan. Yagona mafkurasi pul edi uning. Pulni behad yaxshi ko‘rardi, Ukraina Yevropa Ittifoqiga kirishi uchun yevropaliklar ko‘p pul berishadi, deb o‘yladi. Va pulning teng yarmini o‘marmoqchi bo‘ldi. Yanukovichning eng shirin xayoli edi bu. Putin Yanukovich hazillashmayotganini ko‘rgach, u bilan bir necha marta jiddiy gaplashib oldi, Sochida o‘tgan shunaqa uchrashuvlardan biridan qaytgach Yanukovich gipertonik krizis bilan yotib qoldi. So‘ngra dediki: “Tamom, Yevropa Ittifoqiga intilmaymiz, Rossiyaga ittifoqchi bo‘lib qolamiz”. Putin unga nima degani hanuzgacha jumboq. Ammo qancha pul taklif qilganidan taxminan xabardormiz, gap 12 mlrd dollar ustida edi.
Sarvar Usmon: Hatto ko‘proq – 15 milliard dollar. Putin bu 15 milliarddan 3 milliardini o‘tkazishga ulgurgandi.
Dmitriy Gordon: To‘ppa-to‘g‘ri. Yanukovich faqat bir narsani – pul undirishni ko‘zlardi. Kimdan undirishning farqi yo‘q, undirsa bas – bir qismini cho‘ntakka uradi. Bor-yo‘q mantig‘i shu edi uning. Xullas, Yanukovich bor gapni aytdi, Yevropa Ittifoqi chekkada qoladigan bo‘ldi. Integratsiya yo‘lidan qaytdik. Shundan so‘ng odamlar Maydanga chiqishdi. Men ham ular orasida edim, chunki bu mening ham g‘azabimni qo‘zg‘atgandi. Men istiqbol Yevropada ekanligini, demokratiya bor joyda kelajak borligini tushunaman. Rossiyaning esa kelajagi yo‘q. Mamlakat sifatida ham, davlat sifatida ham.
Maydan Yanukovichning qochishi bilan tugadi, Rossiya esa, qo‘shni mamlakatda bo‘layotgan voqealarni qo‘shni mamlakatning ichki ishi o‘laroq qabul qilish o‘rniga Ukraina hududiga bostirib kirdi. Qrimni noqonuniy anneksiya qildi, Donbassda qonli urush olovini yoqdi: bu urush donbasslik ayirmachilar tomonidan Rossiya quroli va rus instruktorlari yordamida olib borildi. Bir paytlar o‘zim intervyu olgan Girkin qanday qilib Ukrainada Strelkov o‘laroq o‘z otryadi bilan paydo bo‘lib qolganini juda yaxshi bilaman.
Bu keraksiz urush sakkiz yil davom etdi. Donbass bosib olindi, Qrim bosib olindi, Putin esa sakkiz yil kuch to‘pladi. Putin uchun Ukraina davlat sifatida mavjud emas.
Sarvar Usmon: Men bularning barini yaxshi tushunaman, Dmitriy Lvovich. Sizdan Yanukovich xususida alohida so‘ramoqchi edim, o‘zingiz boshlagan ekansiz, savolimni hozir beraman. Qrim haqida keyin alohida gaplashamiz. Keling, avvalo yuqoridagi savol javobini aniqlashtiraylik: Ukraina shunaqa jadal qurollangan edimiki, Putin qo‘rqib ketdi?
Dmitriy Gordon: Ukraina umuman qurollanmagandi. Bu bizning fojiamiz, musibatimiz. Qurollanish kerak edi. Bosqinga qarshi hozirlik ko‘rish lozim edi. Ammo biz beg‘am yurdik, beg‘amligimizni o‘sha yillardagi byudjet taqsimoti ham tasdiqlaydi: mudofaa ishlariga, armiyaga, qurol-aslaha xaridiga arzimagan pul ajratildi. Umuman, harbiy byudjet hammasini ochiq-oydin aks ettiradi. G‘arblik hamkorlarimiz o‘tgan yili sentabrda Rossiya harbiy xarajatlarini keskin oshirganini payqab, bong chalishgani bejiz emas. Bari ana o‘shandan boshlangandi.
Nega bu voqealar bo‘lyapti – eng katta savol mana shu. Javob esa shuki, Ukraina qurollanmagan edi. Bu yovvoyilarcha agressiyaga mutlaq tayyor emasdik. Va harbiylarimiz fidokorligi va jasorati, G‘arbning ko‘magi tufayli yiqilmadik. Ikki asosiy manbamiz shular.
Sarvar Usmon: Tushunarli. Keling, endi Yanukovichga qaytamiz. Putin yurtingizda urush boshlab yuborganidan so‘ng biz bir film ishlab, unda voqealar sabablarini anglashga urindik. Filmda biz Kreml Yanukovich hukumatiga 15 mlrd dollar ajratishga qaror qilganini voqealar ibtidosi qilib oldik. Ya’ni, ular o‘rtasida “buyuk muhabbat” bor edi. Va 15 milliardli bu muhabbat, Putinning o‘z odami bo‘lmish Yanukovich ag‘darilishi bilan ko‘p milliardli nafratga aylandi. Endi ayting-chi, mazkur urushni Putinning ukrainlardan shaxsiy intiqomi deb atash mumkinmi?
Dmitriy Gordon: Bu mutlaqo to‘g‘ri yondashuv. Ukraina masalasida Putinning aqli qosir. U Ukrainani hech qachon tushunmagan, ruslar, ukrainlar va beloruslarni bitta xalq deb yuradi hamisha. Bo‘lmagan gap, bu uchta ayri-ayri xalq. Yaqin, ammo turli xalqlar. 2004- yili birinchi Maydan Putinning betiga tarsaki bo‘lib tushdi. U Yanukovich prezident bo‘lishiga amin edi, lekin g‘arbparast siyosatchi bo‘lmish Yushchenko saylandi. Bu Putin uchun falokat bo‘ldi, u Yanukovichni Ukraina prezidenti bo‘lgani bilan tabriklab uch marta telegramma jo‘natgan edi.
Sarvar Usmon: Ha, bu yodimizda.
Dmitriy Gordon: Aql bovar qilmaydi, ammo bor gap. Shundan keyin u qanaqa razvedkachi bo‘ldi? Qaydam, menga qolsa u noshud razvedkachi... Biroq Ukraina – uning qon sizib turgan yarasidir. Boz ustiga, u har xil nasroniycha qadriyatlarga mukkasidan ketgan, Kiyev – Kiyev Rusi poytaxti bo‘lganini unutmaydi. Ukraina Moskvaning poyi ostida bo‘lishi nihoyatda muhim uning uchun. Xullas, o‘taketgan imperiyachi kimsa u, Ukrainani har doim chala davlat deb atab kelgan. Biroq shuni aytish kerakki, u postsovet mamlakatlardan hech birini tugal davlat deb sanamaydi.
Imperiyaparast fashist, uning uchun "Buyuk" Rossiya bor xolos. "Buyuk" so‘zini qo‘shtirnoqqa olgan bo‘lardim, chunki uning "buyuk"ligini ko‘rib turibmiz. Qolgan barchani – xoh Ukraina bo‘lsin, xoh Litva yoki O‘zbekiston – Buyuk Rossiyaning parchalari deb hisoblaydi.
Sarvar Usmon: Dmitriy, mendan Ukrainani "desatanizatsiya" qilish haqida savol kutmang. So‘nggi paytlar aktuallashgan bu ibora ma’nosini shaytondan boshqasi bilmasa kerak. Ammo sizdan denatsifikatsiya xususida so‘ramoqchiman. Ehtimol, Kremlning tashvishlanishiga asos bo‘lgan biron voqea yuz bergandir? Balki, Ukrainaning davlat tili haqidagi qonunni hayotga tatbiq etishda haddan oshish holatlari bo‘lgandir?
Dmitriy Gordon: Sizga ma’lumki, Ukrainada, istalgan postsovet mamlakatida va hatto Chexiya, Slovakiya yoki Vengriyada bo‘lgani kabi, KGBga, Rossiya FSBsiga u yoki bu shaklda aloqador bo‘lgan ko‘psonli odamlar bor. Rossiya maxsus xizmatlaridan pul olib turadigan bu odamlar beshinchi kolonna vazifasini bajaradi. Ukrainada ham bunaqa odamlar ko‘p. Bunaqalar rahbariyat tarkibida bo‘lgan, hozir ham bor, xavfsizlik xizmatimiz ularni oxirigacha fosh qilib ulgurmadi. Ushbu agentura fon yaratdi, aytaylik, odamlar svastika ko‘tarib yurganini ko‘z-ko‘z qildi. Qanaqadir kimsalarni yollab, butun Rossiyaga ko‘rsatishdi. “Mana, ko‘rib qo‘yinglar, bu yerda fashistlar bor”, deya jar soldilar. Fashistlar yoki banderachilar Ukrainasi aholisining 73 foizi yahudiy Zelenskiyni prezidentlikka saylagani birovning aqliga kelmadi. 73 foiz aholi yevreyni prezident qilib sayladi, yana bir qiziq joyi – amaldagi bosh vazir Groysman ham yahudiy. Muxolifat lideri Rabinovich ham. Mana sizga fashistlar mamlakati, ular denatsifikatsiya qilmoqchi bo‘lgan mamlakat. Holbuki, fashist, eng katta fashist Kremlda o‘tiradi, uning familiyasi Putin. U yaratgan davlat ham bugungi kunda qip-qizil fashistik davlatdir.
Sarvar Usmon: Rus maktablari yopilgan holatlar bo‘lganmi? Ya’ni rus tilida ta’lim beriladigan maktablar? Ruscha so‘zlashish taqiqlanganmidi? Har holda rus propagandasi shunaqa deydi, ular bilan bitta axborot makonida yashayotgan bizning o‘zbeklar ham bu gaplarga chippa-chin ishonadilar. Balki haqiqatan bo‘lgandir shunaqa voqealar?
Dmitriy Gordon: O‘zbek jamiyati o‘zbek tilining rivojlanishi va ravnaq topishidan naqadar manfaatdor bo‘lsa, Ukraina jamiyati ham ukrain tili rivoji va ravnaqidan shuncha manfaatdor, deb o‘ylayman. Maishiy hayotda rusiyzabonlar uchun hech bir muammo yo‘q. Bugun okoplarda ruscha so‘zlashuvlarni eshityapmiz. Bu til hamma joyda qo‘llanadi, ba’zan hatto ukrain tilidan ortiq. Butun boshli viloyatlar ruscha gapiradi. Muammo yo‘q. Rost, davlat maktablar ukraincha bo‘lishini istagan, ammo maishiy hayotda rus tilini taqiqlagan emas. Maktablarda ona tili o‘qitilishi bu tabiiy hol, shunday emasmi?
Sarvar Usmon: Galdagi savolga o‘tamiz, Dmitriy. Bugun bo‘layotgan voqealarda Ukraina hukumatining ham aybi bor, menimcha. Aybi shundaki, u Qrim anneksiyasini jimgina ichiga yutdi. Un chiqarmadi. 2014-yilda Kiyevning passivligi butun dunyoning tilini bog‘lagan bo‘lsa, Putinning qo‘l-oyog‘ini tamomila echdi. Nega bunday bo‘ldi? Ukraina hukumati 8 yil burun nega bunaqa bo‘shanglik qildi?
Dmitriy Gordon: Bu juda murakkab va ayni chog‘da juda jo‘n savol. Qrim qanday boy berilgani haqida men butun boshli hujjatli film olganman. Besh soatli bu film Youtube’da, adashmasam, 4 mln marta ko‘rildi. Ushbu masalada bir necha omil o‘zaro uyg‘un kelib qolgan. Birinchidan, o‘sha paytdagi ukrain hukumati asosan Rossiya agentlaridan iborat edi. Ishonavering, postmaydan hukumat a’zolari Rossiya agentlari edi. Ming afsuski, shunday. Ularga Qrim mudofaa qilinmasin, degan topshiriq bo‘lgan. Ikkinchidan, himoya qiladigan kuch ham yo‘q edi hisob. Ukraina armiyasi shu holida mavjud emasdi. So‘nggi ikki mudofaa vazirimiz-ku Rossiya fuqarosi bo‘lganlar. Solomatin va Lebedev. Armiya yo‘q qilingan, qurol-aslaha pullangan. It egasini tanimagan. Qrimni himoya qiladigan hech kim yo‘q edi, qisqasi. Uchinchidan, yangi hukumat ajratib olingan Qrim rusiyzabon hududligini va usiz Maydandan keyingi yangi ukrain hukumati foydasiga ovoz beruvchilar foiz nisbatida ko‘proq bo‘lishini o‘yladi. Yana bir omil bu qo‘rquv: Rossiya o‘z manfaatlariga zid buyruq berilgan taqdirda hukumatning har bir a’zosini ne ko‘ylarga solishi mumkinligini ochiq anglatgan edi.
Sarvar Usmon: Dmitriy, bugun ukrain xalqi nimadan kuch olmoqda? Sakkiz yil muqaddam Qrimni himoya qila olmagan edi. Xohlamadi yoki himoya qila olmadi. Biroq endi, mana, to‘qqiz oyki Ukraina nafaqat qarshilik ko‘rsatmoqda, balki 6-sentabrdan boshlab o‘zi hujum qilyapti. Motivatsiya bor, to‘g‘ri. Yevropa davlatlari, umuman, G‘arb qurol-aslaha berib turibdi. Lekin yana nimadir bo‘lishi kerak, qanaqadir omillar. Nima u?
Dmitriy Gordon: Darvoqe, men sizga beshinchi omilni aytmabman. Qrimni oldirib qo‘yganimizdan so‘ng ko‘plab askarlar, generallar bilan gaplashganman. Bilasizmi, ular menga nima deyishgan? “O‘shanda ruslarga o‘q uzishimiz kerak edi, ammo qanday otamiz, aka-ukalarimiz-ku ular, deb o‘ylaganmiz”, deyishgan. Ya’ni, muhim psixologik omil ham bor edi. Ammo Qrim anneksiyasi va Donbassdagi urushdan keyin bu omil yo‘q bo‘ldi. Chunki bizning o‘z Tuprog‘imiz, o‘z Vatanimiz bor. Kecha “birodaringman” deb yurganlar yurtimizga, ozodligimizga qasd qilishsa, tikka otaveramiz va buning uchun vijdonimiz bezovta bo‘lmaydi.
Sarvar Usmon: Dmitriy, yurtingizda ko‘plab o‘zbeklar jang qilishyapti. Ular frontning ikki tarafida ham bor. O‘zbekiston qonunlariga ko‘ra, Ukraina uchun urushayotgan o‘zbekistonliklar ham, ularga qarshi tarafda jang qilayotgan vatandoshlarimiz ham birdek – jinoyatchi. Siz nima deb o‘ylaysiz? Ularni harakatlantirayotgan narsa nima? Undan ham muhimi, ularni harakatga keltirmog‘i kerak?
Dmitriy Gordon: Menimcha, Rossiya tarafida jang qilayotganlarni – moddiy manfaatlar, Ukraina uchun urushayotganlarni esa adolat tuyg‘usi oldinga boshlayapti. Chunki postsovet makondagi barcha halol va vijdonli kishilar anglab turishibdiki, bu urush Rossiya bilan Ukraina o‘rtasidagi urush emas. Bu o‘tmish bilan kelajak urushi. Tamaddun uchun kechayotgan urush. Chunki, Rossiya Ukrainani qo‘lga kiritsa, ertaga Belarusga, Moldovaga, O‘zbekistonga, Gruziyaga bostirib boradi. Ukrain qonidan mast bo‘lib, boshqalarga ko‘z tika boshlaydi. Shu bois bugungi kunda butun madaniy dunyo Ukraina tarafida, bu urushda Ukraina, ya’ni tamaddun va kelajak g‘alaba qozonishiga butun madaniy dunyo amin bo‘lgan.
Sarvar Usmon: Darvoqe, Ukraina tarafida jang qilayotgan etnik o‘zbeklar qismatiga doir statistika bormi sizda?
Dmitriy Gordon: Yo‘q. Ukraina tarafida o‘zbeklar ham jang qilayotgani haqida ilk bor sizdan eshitib turibman. Bundan mamnun bo‘ldim. Mana, Rossiya tomonida ham kimlardir jang qilayotganini aytdingiz. Bilasizmi, men uchun yomon xalq yo‘q, yomon odamlar bor. Men hech qachon rus xalqi yomon, deb aytmayman. Rus tili yomon, demayman aslo. Rus tili – buyuk til.
Sarvar Usmon: Biz ham siz bilan shu tilda so‘zlashib turibmiz.
Dmitriy Gordon: Albatta. Bu millatlararo muloqot tili, ammo, afsuski, bugungi kunda Rossiyada yaramas odamlar rosa urchib ketgan. Biroq bu rus xalqi yomon degani emas. Ha, Rossiya xalqi Putin rejimi jinoyatlari uchun hali ommaviy javob beradi, xuddi nemis xalqi Gitler rejimi kirdikorlari uchun javobgar bo‘lgani kabi. Lekin xalqlarni yomon demayman. Aslo.
Sarvar Usmon: Keling, suhbatimizni frontdagi vaziyatga buraylik. So‘nggi kunlarda Ukrainaning qarshi hujumi haqida xabarlar bo‘lmayapti. Xuddi hujum to‘xtab qolgandek. Bu nima bilan bog‘liq? Yoki mendagi ma’lumot noto‘g‘rimi?
Dmitriy Gordon: Xabar yo‘q. Ammo, bilishimcha, tashabbus Ukrainada va umid qilamanki, besh-olti kundan so‘ng dunyo navbatdagi xushxabarlardan voqif bo‘ladi.
Sarvar Usmon: Sizning prognozingiz qanaqa? Bashorat qilish qiyin, shunday bo‘lsa ham, sizningcha, urush qachon tugaydi?
Dmitriy Gordon: Shak-shubhasiz, Ukraina g‘alabasi bilan tugaydi.
Sarvar Usmon: Bu “urush qanday tugaydi”, degan savolga javob. Men sizdan qachon tugashini so‘radim.
Dmitriy Gordon: Javobning davomi bor. Urush qachon tugashi faqat Yaratganga ayon. Nazarimda, Rossiya holdan toydiruvchi urushga kiryapti. U Ukraina infratuzilmasiga muntazam yalpi zarbalar bermoqchi. Uning niyati – ukrainlarni qishda issiqliksiz, chiroq va suvsiz qoldirish. Toki bu yoqda sovqotgan ukrainlar o‘z hukumatini ruslar bilan istalgan kelishuvga rozi bo‘lishga majbur etsalar. Taslim bo‘lsak ham mayliga, uyimiz issiq va yorug‘ bo‘lsin, deb oyoq tirab olishlariga erishish. Biroq Putin Ukrainani, ukrain xalqini tanimaydi. Ukrainlarning issiqlik, suv va chiroqdan qadrliroq narsasi bor. Bu ozodlik. Bu erksevar xalq tabiati va mohiyatiga ko‘ra Yevropaga mansub. Ozodlik har bir ukrain uchun oliy so‘zdir, biz qishning sovug‘iga bardosh beramiz va yakunda baribir g‘alaba qozonamiz, chunki haqiqat biz tarafda.
Sarvar Usmon: Dmitriy, siz o‘z xalqingizni yaxshi bilasiz, albatta. Men uchun katta jumboq bo‘lgan bir savol bor. O‘sha 70 yillik davrni ruslar bilan birga kechirgansizlar chog‘i, ammo ukrainlar bu erksevarlikni qayerdan olishgan? Chamasi, tarixingiz bir, lekin Rossiyada psixologiya tamoman boshqa. Bu tafovut ildizi qayerga borib taqaladi?
Dmitriy Gordon: Yaxshi savol. Men xuddi shu savolni bir paytlar Boris Nemsovga berganman. Uni qattiq hurmat qilardim. Nemsov savolimga ajoyib javob bergan, men hozir o‘sha so‘zlarni takrorlamoqchiman. U deganki, demokratiya masalasi bu ko‘p hollarda geografiya masalasidir. Rossiya bilan Ukrainani oladigan bo‘lsak, Ukraina geografik jihatdan G‘arbga yaqinroq,bu prioritetlar va qadriyatlarga, hatto turmush tarziga ham ta’sir etadi. Ukrainaning sharqiy hududlaridan g‘arbiy viloyatlariga yurganda yo‘l-yo‘lakay hamma narsa yaxshilanib borayotganini, manzara go‘zallashib, uylar tobora ko‘rkamroq, bo‘yoqlari yorqinroq, bog‘chalar va bog‘devorlar obodroq, hattoki o‘t-o‘lan ham yashilroq bo‘la borishini ko‘rasiz. Polsha bilan Ruminiya chegaralariga yetguningizcha manzara chiroyi bir parda-bir parda ochilib boradi. Mana sizga geografiya, u juda ko‘p narsani belgilaydi. Sovet Ittifoqi atalmish konslagerda o‘tgan 70 yillik umumiy tariximizga kelsak, salbiy saralanish uning hamma joyida bo‘lgan. Davlat millionlab odamlarni o‘ldirgan, odatda eng ma’rifatli kishilarni. Ukrainlar bu balolardan bir oz kamroq talafot bilan chiqishgan. Rossiyada vaziyat ayanchli, millionlab odamlar mamlakatni tark etishyapti. Yomonlar ketishayotgani yo‘q. Yaxshilar ketmoqda, ya’ni iste’dodlilar – ular o‘zga mamlakatlarda ham xor bo‘lishmaydi... O‘ylashimcha, hozirda O‘zbekistonga ko‘p ruslar borishyapti.
Sarvar Usmon: Ha, safarbarlikdan qochganlar. Bilasizmi, Dmitriy, men ularni nima deb atash xususida hanuz bir to‘xtamga kela olganim yo‘q. Qochqinlar desam, urush va o‘limdan qochgan 10 million ukrain qochqinlari sha’niga to‘g‘ri bo‘lmaydi. Safarbarlikdan qochganlarni, qochayotganlarga nisbatan bu kalimani ishlatsam, ularni xafa qilaman deb o‘ylayman. Dezertirlar deyishga ham til bormaydi. Siz bu masalani qanday hal qildingiz?
Dmitriy Gordon: Ular turli-tuman kishilar. Ayrimlari divanda o‘tirib olgancha “Xoxolni ur, ayama, Qrim bizniki! Rossiya olg‘a! Putin yashasin!” deb qichqirishgan. Ammo bu urush ularning eshigini qoqib kelgunicha davom etdi. Chaqiruv boshlangach, ular darhol qochishdi. Bekorga o‘lib ketishni, birovning ma’rakasida qurbonlik bo‘lishni kim istaydi deysiz. Bu – bitta toifa. Ikkinchi toifa bu avvalboshdan Putinga qarshi, urushga qarshi bo‘lgan odamlardir. Hukumat jonlarini so‘rab kelganida ular qochishdi, chunki ukrainlarga qarshi urushishni istashmaydi. Ana shu ikki toifa bor, shu bois bir xil munosabat bo‘lishi mumkin emas, munosabat ham turlicha bo‘lishi kerak.
Sarvar Usmon: Ulardan kimdir Kiyevga borsa, bir piyola choy tuta olarmidingiz?
Dmitriy Gordon: Bilasizmi, bugun Kiyevda ruslarga hech kimning ko‘zi uchayotgani yo‘q. Yaqingacha ulardan ancha-munchasi tanklarga minib Kiyev ostonasida turishgandi.Biz Ukrainada rossiyaliklarni ko‘rishni istamaymiz.
Sarvar Usmon: Rossiya ruslarini, demoqchisiz shekilli?
Dmitriy Gordon: Rossiyaliklarni, ya’ni ushbu vahshiylar mamlakati pasportiga ega bo‘lgan barchani. Bizga madad qo‘lini cho‘zgan insonlardan tashqari, Ukrainaga nisbatan odil va halol bo‘lgan, Putin rejimiga qarshi chiqqan Viktor Shenderovich, Andrey Makarevich, Maksim Galkin, Andrey Beliy, Artur Smolyaninov kabilarni hech qachon unutmaymiz. Bunaqa insonlar ham talaygina, ularning har biri yodimizda va har biridan minnatdormiz. Chunki oqim bo‘ylab suzish va xorda kuylashdan oson ish yo‘q, ammo yolg‘iz holida olomonga muqobala qilganlar hurmat va ehtiromga munosibdirlar.