1991 йил 17 август куни КГБ зобитлари, муросасиз коммунистлар ва ўзини Фавқулодда ҳолат давлат қўмитаси деб атаган совет ҳукуматининг юқори мартабали амалдорларидан иборат гуруҳ cовет раҳбари Михаил Горбачёвни ҳибсга олишга қарор қилди. Икки кундан сўнг, намойишчилар сара ҳарбий бўлинма Москвадаги муҳим биноларни эгаллаб олишига тўсқинлик қилди, аскарлар чекинди.
21 августда ҳокимиятни қўлга олиш ва Горбачёвни ағдаришга уриниш муваффақиятсиз тугади. Россия раҳбари Борис Ельциннинг обрўси ошди. Горбачевнинг мавқеи заифлашди. Тўрт ой ўтгач, Совет Иттифоқи қулади.
Бу давлат тўнтаришига уриниш эди ва у муваффақиятсизликка учраганди.
24 июнь куни «Вагнер» гуруҳига ва унинг жанжалкаш раҳбари Евгений Пригожинга содиқ бўлган бир неча минг оғир қуролланган ёлланма аскарлар Москва томон шитоб ҳаракат бошлади ва президент Владимир Путин бу амални ошкора “орқадан пичоқ уриш” деб атади. Собиқ маҳкум ва “Путин ошпази” номи билан танилган ресторанчи Пригожин аввалроқ Россия президентига содиқ шахс сифатида кўрилган.
Пригожиннинг исёни кўплаб саволлар туғдиради. Бу умуман тўнтаришми, агар шундай бўлса, муваффақиятсизми? Бу Путин учун интиҳонинг ибтидосими? Юз минглаб россияликларнинг яраланиши ёки ўлимига сабаб бўлган Украинадаги уруш учун бу нимани англатади?
Мавзуга алоқадор
Россияда қуролли исён кўтарган Евгений Пригожин ким?Чанг босилади
Путин учун Россиянинг қудратли раҳбари сифатидаги 23 йил ичидаги энг катта синови – 24 июнь куни юз берди. Аммо бу синов Пригожиннинг ўз қароридан қайтиши билан ниҳоясига етди.
Беларус раҳбари Александр Лукашенко томонидан эълон қилинган келишувда Пригожин Беларусга боришга рози бўлди, «Вагнер» қўшинлари жанубдаги Ростов-Дон шаҳридан чиқди, Москва вилоятидан чекинди, Россия ҳукумати эса Пригожинга қарши жиноий жавобгарликни олиб ташлашга рози бўлди. Келишувда исёнга қўшилган вагнерчилар таъқиб қилинмаслиги ҳам айтилган.
“Юксакроқ мақсад бор эди: қон тўкилишига йўл қўймаслик, ички қарама-қаршиликларга йўл қўймаслик, кутилмаган оқибатларга олиб борадиган тўқнашувларга йўл қўймаслик”, деди Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков 24 июнь куни кечқурун.
Москва вақти билан 25 июнь оқшомгача Путин келишув ҳақида ҳеч қандай баёнот бермади; Аслида Путиннинг 24 июнь куни эрталаб, телевидение орқали сўзлаган беш дақиқалик нутқида Пригожин ва унинг жангариларини «хоинлар» деб атаган эди: “Улар бунинг учун жавоб берадилар", деган эди у.
Пригожиннинг ҳам қаердалиги номаълум. У охирги марта 24 июнь куни кечки пайт Ростов-Донда олинган бир нечта видеоларда, одамлар у билан селфи тушаётган вақтда кўринган.
Тўнтариш бўлдими ёки йўқ?
Пригожин бир неча ойдан бери Россия қўмондонлиги ва Мудофаа вазирлигининг Украинадаги уруш тактикасини, жангчиларига ёрдам ва таъминот етишмаётгани учун қаттиқ танқид қилаётган эди. У, шунингдек, Путинни бутун мамлакатни ҳарбий ҳолатга келтиришга чақирганди.
Аммо булар Путинни ҳокимиятдан ағдаришга уриниш учун сабаб бўлганми?
Пригожин ўз одамларига Ростов-Дондаги ҳарбий биноларни эгаллаб олишни ва кейин бир неча минг кишидан иборат гуруҳни шимолга – Москва вилоятига жўнатишни буюрганда, нимани истагани аниқ эмас. Тасдиқланмаган маълумотларга кўра, Пригожин Украина чегараси яқинида жойлашган «Вагнер» лагери Россия ракеталари билан нишонга олинганидан кейин ҳарбий исён кўтарган.
Украина шарқида Россия бошлаган можаронинг дастлабки йилларида қатнашган собиқ россиялик разведкачи Игор Гиркин буни давлат тўнтариши деб атайди. “Умуман олганда, ҳозир «исён» йўқ эди. Давлат тўнтариши бўлди. Бу тугадими ёки йўқ, буни тез орада (эҳтимол эртага ҳам) билиб оламиз”, деб ёзди Гиркин 24 июнь куни Telegram’даги каналида.
Пригожиннинг хатти-ҳаракатлари исён таърифига деярли мос келади, дейди ҳарбий экспертлар. Путиннинг ўзи телевидение орқали берган баёнотида содир бўлаётган воқеаларни ғалаён ёки исён деб атаганди.
Бошқача айтсак, Пригожин 1999 йилдан бери Путин дуч келган энг катта қаршиликни вужудга келтирган бўлсада, у Россия раҳбарини ағдариб ташламоқчи бўлгани аниқ эмас. Бироқ у бошқа юқори мартабали шахсларнинг: Мудофаа вазири Сергей Шойгу ва мамлакатнинг олий ҳарбий арбоби, генерал Валерий Герасимовнинг бошини истаган бўлиши мумкин. Вагнер бошлиғи улар билан мунтазам жанжаллашиб келаётганди, уларнинг ҳарбий малакасини шубҳа остига қўйиб, ҳатто қисқа вақтга бўлса ҳам, Украинадаги урушни бошқаришни генерал Сергей Суровикинга олиб беришга ҳам муваффақ бўлганди.
Мудофаа вазирлигининг Пригожинни дастакламайдиган гуруҳлари ўтмишда унинг қанотларини кесишга ҳаракат қилишган, яқинда эса барча кўнгилли жангчиларни вазирлик билан шартнома имзолашни талаб қилувчи буйруқ чиқаришди. Бу эса Вагнерни янги жангчиларни ёллашдан маҳрум қиларди.
Браузерингиз HTML5 ни қўллаб- қувватламайди
OzodNazar: Пригожин Москвага нега юриш бошладию нима сабабдан ортга қайтди?
«R.Politik» сиёсий консалтинг компанияси раҳбари ва ҳозирда АҚШда жойлашган Карнеги жамғармаси катта илмий ходими Татьяна Становаяга кўра, Пригожин ўз қўшинларини Мудофаа вазирлигига бўйсундирса, ўз автономиясини йўқотади.
“Биз тўнтаришлар ҳақида гапирганда, қуролланган шахслар Путинни ҳибсга олиш ёки ўлдириш ва янги раҳбарни қўйиш учун Кремлга бостириб келаётганини тасаввур қиламиз, – деб ёзади Лондон Қироллик коллежининг ҳарбий билимлар бўйича фахрий профессори Лоуренс Фридман ўз блогида. – Шу маънода бу давлат тўнтариши эмас ва Пригожин ҳам бундай қилмаётганини таъкидламоқда. Унинг мақсади фақат Шойгу ва Герасимовни олиб ташлаш ҳамда улар уруш пайтида амал қилган стратегияни ўзгартиришдир”.
Россиялик ҳарбий блогерлар Шойгу ёки Герасимов ё-да эҳтимол, иккаласи ҳам охир-оқибат ишдан бўшатилиши мумкинлиги ҳақида миш-мишлар тарқатишди. Исён тугаганидан тахминан 24 соат ўтса ҳамки, бу ишдан бўшатишлар ҳақида ҳали ҳеч қандай тасдиқ йўқ. Шойгу ва Герасимов бирор ерда кўринмади ҳам.
Аммо агар шундай бўлса, ким саҳнага кириб келишига эътибор беринг. Эҳтимоллардан бири – Путиннинг собиқ қўриқчиси ва Тула вилоятининг ҳозирги губернатори Алексей Дюмин. Яна бири Пригожиннинг севимли генерали Суровикин, у 1991 йилда Москва марказида элита бўлинмасини бошқарган ҳарбий қўмондон бўлган.
Путин даврининг охирими?
1991 йил август воқеалари билан ўхшашликлар ҳозирча шунгача. Горбачев заифлашди. Ельцин ҳокимиятга келди. Совет Иттифоқи эса ўша йилнинг декабрь ойида тарқалди.
Пригожин ҳам, Путин ҳам бир-биридан алоҳида тилга олган яна бир тарихий параллеллик бор: 1917 йил, руҳий тушкунликка тушган ва чарчаган рус армияси исёнларга дош бера олмади, Россияда инқилоб Чор подшосини ағдарди. Бир неча ой ичида большевиклар инқилоби рўй берди.
Йигирма йил давомида нуфузли раҳбар сифатида Путин ўзини Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин 1990 йилларда Россияни қамраб олган тартибсизликларга қарши даво сифатида кўрсатди.
Браузерингиз HTML5 ни қўллаб- қувватламайди
Украинага босқин: 486-кун | Путин Пригожинни орқадан пичоқ уриш ва хиёнатда айблади
Аммо Украинадаги уруш давом этар экан, Путиннинг дахлсизлигига путур етди. Энди Пригожин Россия президентига нафақат сўзда, балки амалда ҳам тўғридан-тўғри қарши чиқди. Пригожиннинг бир неча минг оғир қуролланган аскарларининг деярли тўсиқсиз пойтахт томон бостириб келиши Путин маъмурияти учун ҳам муаммоли.
“Кремлнинг махсус ички хавфсизлик идоралари Вагнернинг [Жанубий ҳарбий округ] штабини эгаллаб, Москва томон силжишига жавоб бера олмади; Вагнер, агар Пригожин уларга буйруқ берса, Москва чеккасига етиб бориши мумкин эди, дейди Вашингтонда жойлашган Урушни ўрганиш институти 24 июнь куни.
Пригожиннинг Путин ҳоинлик деб атаган исёни отишма билан эмас, музокаралар билан якунланди. Бироқ ҳозирча Вагнер кучли, яхши қуролланган жанговар гуруҳ бўлиб қолмоқда.
1988-1992 йилларда Буюк Британиянинг Москвадаги элчиси бўлиб ишлаган Родрик Брейтвейт ўз блогида “Путиннинг ожизлиги кўриниб қолди ва унинг нуфузи пасайди”, деб ёзди.
“Кўпчилик тафсилотлар ҳалигача ноаниқ. Пригожинни қўллаб-қувватлаган ўнг қанот экстремистлар ҳозир ҳам бор. Даладаги аскарлар ёки рус халқи аслида нимани ўйлаётганини ёки улар охир-оқибат нима қилишини билмаймиз. Путин қандай ва қачон кетишини, унинг ўрнига ким келишини билмайман, – деб ёзади у. – Аммо Путин даврининг охири яқин."
"Бу ўз мартабаси учун унга қарздор бўлган одамнинг хиёнати эди: жанговар ити унга қарши чиқди", деди Халқаро инқироз гуруҳининг Европа ва Марказий Осиё дастури директори ўринбосари Алисса де Карбоннел. "Шахсан Путинга қарши чиқиш орқали Пригожин ақл бовар қилмас ишга қўл урди ва унинг ожизлигини кўрсатди".
“Дунёда Россия энди янгича воқеликка ўтгани ҳақида якдил фикр бор, – деб ёзди Путиннинг собиқ маслаҳатчиси Сергей Марков Telegram'да. – Ҳозир бу мамлакатда давлат тўнтариши эҳтимоли бор. Тахминларга кўра, инқироз президент Путиннинг кескин заифлашганини кўрсатди. Путин бир лаҳза бўлса ҳам ҳокимиятдан четлатилишига бир баҳя қолди.
Украина уруши нима бўлади?
Урушнинг 17-ойини ўтказаётган Украинада расмийлар бу исён Россия босқинига таъсир қилади ва Украина кучларига устунлик беради деб умид қилишган.
“Пригожин Путинни [ва] давлатни таҳқирлади ва энди зўравонликка монополия йўқлигини кўрсатди”, деб ёзди Украина президенти Владимир Зеленский девони катта маслаҳатчиси Михаил Подоляк Twitter’да.
Бироқ, исённинг жанговар оқибатлари қандай бўлишини айтишга ҳали эрта.
Киев жанг тўлқинини ўзгартиради деб умид қилаётган Украина қарши ҳужуми ҳали авжида эмас, орадан эса тахминан уч ҳафта ўтди. Украина қўмондонлиги янги жиҳозланган, НАТО томонидан ўқитилган бригадаларининг асосий қисмини жанговар ҳаракатларга хали жалб қилмаган.
Шу билан бирга, Вагнер қўшинлари бир нечта ҳужум операцияларида кичик, аммо ҳал қилувчи роль ўйнади: Мариупол портини, Луганск вилоятидаги Северодонецк ва Личанск шаҳарларини ва яқинда Бахмутни вайрон қилишда. Пригожиннинг таъкидлашича, Бахмут учун жангларда 20 минг вагнерчи ҳалок бўлган.
Мутахассислар таъкидлашича, Вагнер қўшинлари энди кичикроқ роль ўйнаши мумкин, чунки ўқ-дори захираси камайиб, унинг жангчилари мунтазам ҳарбий қўмондонликка бўйсундирилмоқда. Ички тартибсизликлар Россия қуролли кучларининг фронтдаги бўлинмаларига яна қандай таъсир қилади, номаълум.
Бундан ташқари, шимолга юриш чоғида Вагнер қўшинлари еттита рус вертолётини, шунингдек, битта Ил-22 ҳаво-десант самолётини уриб туширишга ёки зарар етказишга муваффақ бўлди, 13 нафар учувчи ҳалок бўлди. Бироқ, Лукашенко томонидан эълон қилинган келишувга кўра, бу жангчилар оқланиши керак, бу эса Россия қўмондонлик тузилмаларида айримларни ғазаблантириши мумкин.
"Камроқ одам ўлгани омад эканини ҳамма тушунади, – деб ёзади Марков. – Агар иккинчи исён бўлса, кўпроқ ҳалок бўлади. Агар жиддий ҳеч нарса ўзгармаса, исён сабаблари бартараф этилмаса, иккинчи исён муқаррар."