Линклар

Шошилинч хабар
14 август 2020, Тошкент вақти: 08:14

Блогистон

жума 14 август 2020

Календарь
август 2020
дш сш чш пш ж ш якш
27 28 29 30 31 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 1 2 3 4 5 6
Академик Бек Тошмуҳаммедов 2020 йил 24 июнь куни 85 ëшида вафот этди.



Академик олим¸ улуғ ëзувчи Ойбекнинг ўғли Бек Тошмуҳаммедов ўлгани ҳақида марҳумни яқиндан таниган кинорежиссëр Улуғбек Йўлдошев хабар қилди.

Хабар икки жумладан иборат: Ўзбекистонда биофизика мактабини яратган олим Бек Тошмуҳамедов 85 ëшида Тошкентда оламдан ўтди.

Бу хабар ортидан ҳамкасбим телефон қилиб¸ "марҳум ҳақида икки оғиз ëзиб беринг¸ ҳар ҳолда у кишини танирдингиз"¸ деди.

Раҳматлини яхши танирдим. Илк марта у киши билан 1982 йили устозим рассом Исфандиëр Ҳайдаровнинг “Авиасозлар” шаҳарчасидаги устахонасида учрашгандим.

“Ойбекнинг ўғли келяпти¸ академик” деди сирли қилиб Исфандиëр ака. Мен ошиғич иштиëқ билан йўлакка тикилдим.

Баланд бўйли¸ савлатли соқол қўйган¸ сочлари жингалак барваста одам устахонага кириб келди. Салобат билан бирга ижобий руҳ олиб кирган эди устахонага.

Кира солиб Исфандиëр ака чизиб ўтирган улкан холстда акс этган “Бибихоним” мақбарасининг яшил-мовий рангларига эътибор қаратди.

Бу рангдаги тошларнинг келиб чиқиши¸ тектоник силсилалар боис вужудга келган рангинлик ҳақида гапирди.

Мен умримда илк бор учрашганим академик нафақат биофизикани¸ балки тасвирий санъат йўналишлар ва тарихининг чуқур билимдони эди.

Бир оз ўтиб даврага ҳозирда марҳум рассомлар Бахтиëр Бобоев ва Дилëр Имомов кириб келди. Суҳбат ярим кечагача давом этди.

Баланд овоздаги муноқашадан роҳатсиз бўлган қўшнилар милицияга шикоят қилишибди.

Битта лейтенант ва икки сержантдан иборат гуруҳ келиб¸ “Нима тўполон бу?” дея ҳужжат сўради. Бекжон ака гувоҳномасини лейтенантга узатди.

Бу лейтенант гувоҳномадаги “СССР Фанлар академияси академиги” деган ëзувни ўқиб¸ ҳаяжонланди.

Лейтенант ҳам балки мен каби умрида илк бора тирик академикни кўриб турганди.

“Шундай ҳурматли одамлар бизнинг маҳаллага келганидан мамнунмиз¸ бемалол суҳбатни давом қилдираверинглар” деган лейтенант¸ честь бериб чиқиб кетди.

У даврдаги ИИБ ходимлари академикларни эҳтиром қиларди. Кейин Бекжон ака билан ҳайкалтарош Омон Азизовнинг Шота Руставели кўчасидаги устахонасида бир неча марта учрашдим. Бир марта Бекжон ака овга чиққанида Устюрт чўлларида у кишига ҳамроҳ бўлдим. Рассомларнинг дўсти эди Бек ака.

Ҳали миллиардер спонсорлар пайдо бўлмаган совет Ўзбекистонида рассомлар асарларини сотиб олиб қўллайдиган ягона ҳомий сифатида кўринганди менга академик Бекжон ака.

1988 йили Бекжон акани рассом Омон Азизовнинг ертўлада жойлашган устахонасида шоир Муҳаммад Солиҳ билан бирга кўрдим. Ташқарида СССРнинг ислоҳотчи президенти Михаил Горбачев “қайта қуриш¸ ошкоралик” шиорларини эълон қилган уйғониш даври эди. Болтиқбўйи республикаларидаги мустақилликка интилиш ҳаракатларига ўзбек зиëлилари ҳам ҳавас билан қараëтган давр.

1989 йилнинг май ойида Бек Тошмуҳаммедовни “Бирлик” халқ ҳаракати таъсис қурултойида кўрдим. Бекжон ака бир муддат "Бирлик" халқ ҳаракатининг раисдоши ҳам бўлди.

Ўша қурултой қатнашчиси¸ манғитлик дўстим Баҳодир олган оқ-қора суратда Бек Тошмуҳаммедов Мухаммад Солиҳни олқишлаган каби турибди.

1989 йил. Муҳаммад Солиҳ ва Бекжон Тошмуҳаммедов
1989 йил. Муҳаммад Солиҳ ва Бекжон Тошмуҳаммедов

Ўз дўсти ўлими борасида таъзия билдирган шоир Муҳаммад Солиҳ Озодлик билан суҳбатда бундан 30 йил бурунги кунларни эслади.

“Аслида Бекжон ака менинг қистовим билан "Бирлик"ка кирувди. Бекжон ака билан 1970 йилдан бери дўст эдик. Омон ака (рассом Омон Азизов) устахонасида илк марта танишган эдик. Ҳурриятни севган одам эди ва умрининг сўнгигача демократик курашга содиқ қолди. Энг муҳими¸ дўст ўлароқ содиқ эди. Охирги марта 1992 йилнинг 20 декабрида¸ менинг туғилган кунимда учрашдик. Мени табриклаб¸ узоқ умр тилаган эди. Аллоҳ рахмат айласин дўстимни".


Олимнинг ўлими ҳақида Ўзбекистон Фанлар академияси Телеграм саҳифасида ëйинланган некрологда “Бек Тошмуҳаммедов дунё миқёсида танилган йирик олим” дейилади.

Москва Давлат университети аспиранти, Москва академиясининг Биофизика институти докторанти бўлган Тошмуҳаммедов ҳақли равишда биофизика илмининг Ўзбекистондаги асосчиларидан бири сифатида ардоқланади.

Бек Тошмуҳаммедов фанда эришган ютуқлари учун 1985 йилда СССР Давлат мукофоти, 1987 йилда эса Ўзбекистон Давлат мукофоти билан тақдирланган.

СССР тарқалган 1991 йилда олим чет элда илмий иш билан шуғулланиш борасидаги қатор таклифларни рад қилиб¸ Ўзбекистонда қолиб ишлади.

Бекжон ака Ўзбекистонда биофизика соҳаси ривожланишини чандон истаган эди.

Тақдир тақозоси билан Бекжон ака етиштирган ўнлаб шогирдлар бугун биофизикани Ўзбекистондан ташқарида давом эттиришмоқда.

Илмдан ортиб рассом ва ҳайкалтарошларни қўллашни ҳеч унутмас эди. Рассомлар учун у буюк Ойбекнинг тоғкелбат ўғли эди. Ойбек ëзган мана бу сатрлар эса Бекжон Тошмуҳаммедовга аталган каби туюлади:

Хотираси қуёш каби қоладир.
Кўнгли кўтаргунча ҳар даргоҳ гулшан,
Билинмас нашъаси, ғами нимадан,
Ҳаёти минг қуроқ бир афсонадир.

Аҳмад Хоразмий Лондонда конференцияда

“Мен ўлимдан қўрқмайман¸ аммо ўлигим устида фалончининг нутқ сўзлашидан қўрқаман” дейди ëзувчи Антон Чехов ҳикояси қаҳрамони.

“Ўлди азиз бўлди¸ шишди семиз бўлди” деган мақол ҳам бор. Шу маънода стандарт некролог ëзишни маъқул кўрмайман. Аммо Аматжон ака ( Аҳмад Хоразмий¸ Аҳмад Ҳасанов) ўлимидан ярим йилча олдин менга мактуб ëзиб¸ “ўлсам¸ албатта¸ Озодликда сиз мақола ëзинг” деб васият қилган эди.

Бу васиятга илова сифатида видеоролик ҳам суратга олиб жўнатган эди Видеороликда у “менинг ўлимимга Каримов сабабчи. Уни деб қочқинга айландим¸ Уни деб ғурбатда ғариб бўлиб¸ касалга чалиндим”¸ дея ëзғирган эди Аҳмад Хоразмий.

Матбуотда чиқишни¸ айниқса¸ туғилган кунларида олим дея эътироф этилиб¸ улуғланишни болаларча истар эди.

Аҳмад Хоразмий
Аҳмад Хоразмий

“Нима қилсам мени Озодлик ëзади?” деганида¸ “икки ҳолатда сиз ҳақингизда ëзамиз¸ сизга Нобель мукофоти беришса...” деб гап бошлашим билан¸ “иккинчиси мен ўлганда ëзасизлар. Аммо ўлганимда¸ албатта¸ ëзинг. Каримовдан зулм кўриб¸ мазлум бўлиб ўлди дея ëзинг”¸ деган эди ҳазил қилиб.

У кишининг ўлганини ҳамкасбим Замирага Аҳмад Хоразмийниинг Хоразм вилояти Боғот туманидаги қўшнилари етказибди.

Яқинларининг қаттиқ мотамда эканини айтган қўшниларнинг гапига кўра¸ Аҳмад Хоразмий жорий йилнинг 5 апрелида Британиянинг Стокпорт шаҳрида оламдан ўтган.

“Коронавирусдан ўлмади¸ юрагида бир неча бора жарроҳлик амалиëти ўтказган¸ шунинг оқибатида ўтди”¸ дейишди унинг яқинлари.

Хабарга кўра¸ 17 йилдан буён Британияда истиқомат қилаëтган қишлоқ хўжалиги фанлари доктори¸ профессор¸ агрокимёгар, тупроқшунос олим Аҳмаджон Хоразмий (Аҳмад Ҳасанов) 5 апрель куни 72 ëшида Стокпорт шаҳрида оламдан ўтибди.

Расмий тақиқ

Озодлик икки йил аввал Ўзбекистон ватандоши бўлган Аҳмад Хоразмийнинг ўз ватанига қисқа муддатга киришига ўзбек мулозимлари тарафидан тушунарсиз тақиқ қўйилгани ҳақида ëзган эди.

Аҳмад ҳожи Хоразмий 2018 йилда Шавкат Мирзиëев номига мактуб ëзиб, уни қўллаб-қувватлашини изҳор қилган ҳолда¸ Ўзбекистонга сафар қилиб, яқинлари билан кўришиб қайтишга имкон берилишини сўраган эди.

Тупроқшунос олим ўз мактубига Мирзиëевни мақтаб гапирган Озодликдаги радиосуҳбат матнини ҳам илова қилган эди.

Аҳмад Хоразмийнинг Бош вазир виртуал қабулхонасидан олган жавоб хатида “Ўзбекистон Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 21 ноябрдаги 408-қарорининг 19-моддаси асосида, яъни “миллий хавфсизлик ёки жамоат тартибини муҳофаза қилишни таъминлаш манфаатлари йўлида” Ўзбекистон Республикасига келишингиз рад қилинади”, деб ëзилган.

Бундан олдин айни мазмундаги рад жавоби ëзилган мактуб олимнинг Хоразм вилоятида истиқомат қиладиган ўғли Ойбекка вилоят Ички ишлар бошқармаси бошлиғи ўринбосари Саъдуллаев имзоси билан келган эди.

Озодлик мухбири (яъни мен билан) суҳбатда Аҳмад Хоразмий “ўлишимдан олдин туғилган юртим Боғотга бориб ўтганлар қабрини тавоф қилиб¸ тириклардан рози-ризолик олиб қайтаман¸ деб ният қилган эдим. Ниятим амалга ошмади. Висол қиëматга қолди”¸ деган эди.

Ғурбатдаги ғариб эди

Ўлганлар ҳақида яхши гапириш керак¸ дейишади. Аҳмад Хоразмийнинг ҳижратдаги даври мураккаб бўлгани ва баъзи муаммолар боис Британияда судма-суд юрганидан хабардорман. Британия суди Аҳмад Хоразмнийни ногирон деб топганлигини ҳам биламан. Аҳмад Хоразмий икки марта юрагида амалиëт ўтказганидан ҳам хабарим бор. Ҳаëт фақат кинолардагина гўзал кўринади...

Аммо Аҳмад Хоразмий мутоиба ва кўнгилхушлик қилишга доимо вақт топар эди. Такаббурлик¸ каттазанглик йўқ эди у кишининг феъли-хўйида. Британиянинг Стокпорт шаҳри кўчасида шляпасини ерга қўйиб қўлига гитара олиб қўшиқ айтаëтгани видеосини юборган эди менга. Видеода Аҳмад Хоразмий қўшиғига маҳлиë бўлганларнинг шляпага пул ташлагани акс этган.

Аҳмад Хоразмий Британияда қўшиқ куйламоқда
Аҳмад Хоразмий Британияда қўшиқ куйламоқда

Афғонистонлик генерал Дўстимга атаб қўшиқ ëзиб видеотасвирга олиб Афғонистоннинг Лондондаги элчихонасига эринмай юборганини айтиб берганди бир сафар.

Аҳмад ҳожи Хоразмий ўз вақтида афсонавий ҳофиз Комилжон Отаниëзовдан тор чалиш сирларини ўрганган ҳаваскор ҳофиз эди.

Ўзининг айтиши бўйича¸ у студентлик пайтида Комилжон Отаниëзовнинг мусиқий дастасида ëрдамчи вазифасини бажарган. Ëрдамчининг вазифаси доиракашнинг доирасини ўчоқ олдидаги оловга тутиб қиздириб таранг қилиб бериш бўлган. Баъзан иккинчи рубобчи чарчаса¸ қўлига тор олиб соз ҳам чалган. Доиракашнинг қўли оғриса¸ доира чалган.

Суҳбатлашганимда¸ Комилжон Отаниëзов ҳақида кўп хотираларни сўзлаб берган ва анчайин ширали овозда эски қўшиқларни хиргойи қилган эди.

Очиқкўнгил одам эди ва айни пайтда Аматжон акада “ëшулли” тийнати бор эди. Яъни узоқ вақт Хоразм вилоятида мулозим бўлгани унинг характерида из қолдирган эди.

Қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, Ўзбекистон Фанлар академиясининг собиқ аъзоси, профессор Аҳмад ҳожи Хоразмий Хоразм вилояти ҳокимлиги агросаноат мажмуасида ва бошқа ҳукумат тизимларида ишлаган эди.

Аҳмад Хоразмий 2005 йилда норозилик пикети уюштирган эди
Аҳмад Хоразмий 2005 йилда норозилик пикети уюштирган эди

2005 йилда Тошкент шаҳри ҳокимлиги биноси олдида ишдан бўшатилганидан норози бўлиб пикетлар ўтказгани ортидан тазйиққа учраган Хоразмий ўша йили Британиядан сиëсий бошпана олган эди.

Ўлимидан ярим йилча олдин менга юборган видеосида у “кимнидир билиб билмай хафа қилган бўлсам¸ Оллоҳ ризоси учун узр сўрайман. Мени ҳам кимдир хафа қилган бўлса¸ ҳаммани кечирдим” дея рози -ризолик тилаган эди.

Мана Аматжон ака сизга берган ваъдамнинг устидан чиқиб¸ сиз ҳақингизда некролог ëздим. Озодликдаги ҳамкасбларим ҳам бу некролог ëзилишини исташди.

Озодлик жамоаси сизнинг Британия¸ Ўзбекистон ва Туркманистондаги яқинларингизга таъзия билдиради. Тупроқшунос олим эдингиз. Яна ўша тупроққа қўшилдингиз. Бошқа нимаям дердим.

Шуҳрат Бобожон. Прага. 8 апрель

Давомини ўқинг

XS
SM
MD
LG