Қирғизистонлик журналист ва таҳлилчи Адил Турдуқулов Украинада асирга тушган Марказий Осиё фуқаролари, жумладан ўзбекистонликлар ҳақида ҳужжатли фильмлар сериясини эълон қила бошлади.
Уруш тутқунлари фронтдаги даҳшатлар, Россия мигрантларни қандай йўллар билан урушга жалб қилаётгани ва жанг майдонидаги шароит ҳақида сўзлайди.
Асирлар урушга бориш сабабларини турлича изоҳлайди: алданган, мажбурланган, кўпроқ пул топишни истаган, Россия фуқаролигини олишни мақсад қилган ёки оиласига кўпроқ маблағ юборишни хоҳлаган.
Муаллиф “Озодлик”ка берган интервьюсида асирлар лагеридаги суҳбатлар ва ўзи гувоҳ бўлган ҳолатлар ҳақида гапирди.
“Украинадаги урушда Россия армияси сафида иштирок этаётганлар ва Украинага асир тушганлар орасида Марказий Осиё давлатларининг қанча фуқароси борлиги ҳақида аниқ маълумот йўқ. Бироқ тахминий маълумотларга кўра, улар орасида энг кўпи ўзбекистонликлар. Кейин тожиклар, қирғизлар ва қозоқлар. Туркманистонликлар эса Россияда камроқ мигрант бўлгани учун деярли тилга олинмайди”, – дейди Турдуқулов.
“Урушда ҳар нарса бўлади. Ўликларнинг устида ҳам юрдик. Оллоҳ пешонамизга ёзибди, тирикман. Кимнингдир қўли йўқ, кимнингдир оёғи йўқ...”, – дейди суҳбатдошлардан бири, ўзини Ғуломжон Адизов деб таништирган шахс.
Асли чирчиқлик, 20 йилдан буён Россияда қурувчи бўлиб ишлаган Ғуломжон бир йилдан ортиқ вақтдирки, Украинада асирликда. Айтишича, Россия ҳукумати унга бир йиллик ҳарбий хизмат эвазига пул, фуқаролик ва уй қуриш учун ер ваъда қилган. Бироқ асирликдан қачон озод бўлиши номаълум.
“Россияга қайтсак, қўлимизга фуқаролик паспорти ва уй-жой беришади”, – деб ишонади у.
Фарзандларининг билимли бўлиб, муҳтожлик кўрмасдан яшашини исташини бир неча бор такрорлаган Ғуломжон интервью берганлар орасида урушга борганидан унчалик афсусланмаганини ҳам таъкидлайди. Фильмда журналист билан унинг қуйидаги суҳбати келтирилган:
– Гапларингиздан шундай тушунилаяптики, сиз ўзингизни мусулмон деб ҳисоблайсиз. Лекин сиз ватанни ҳимоя қилиш учун эмас, бошқа давлат фуқаролигини олиш учун урушда қатнашгансиз. Урушда одамлар ўлдирилади. Дин нуқтаи назаридан бу гуноҳ эмасми?
– Нима учун? Ҳар бир одам… Қандай тушунтирсам… Сиз “одам ўлдириш учун” деяпсиз… Бу, эҳтимол, гуноҳ ҳисобланмаса керак. Одам шунга мажбур бўлади. Ҳаёт шундай қилади. Оиласини боқиш учун…
Журналист суҳбатлашган асирларнинг барчаси алмашувни кутаётганини айтган. Айримлари Ўзбекистонга қайтиб, урушда иштирок этгани учун жазо ўташга ҳам тайёр. Бироқ Россия чет эллик ёлланма аскарларни асирлар алмашуви орқали қайтаришга шошилмаяпти.
“Фуқароларимизнинг минтақамизга алоқаси бўлмаган урушда иштирок этиши, кўпчилигининг ҳалок бўлиши ёки яраланиши жуда ачинарли. Ҳокимиятлар эса бу муаммога етарлича эътибор қаратмаётгандек. Масалан, Суриядаги можарода қатнашганлар сони булардан кам бўлса ҳам, у масала кўпроқ муҳокама қилинган. Украинада эса ўн минглаб фуқаролар урушда бўлишига қарамай, расмийлар очиқ реакция билдирмаяпти, ҳамма нарса дипломатик каналларда ёпиқ тарзда ҳал этилаётгандек. Бу эса масалани очиқ муаммо сифатида кўрсатмасликка уриниш ва Марказий Осиё давлатларининг Россияга иқтисодий-сиёсий қарамлиги билан боғлиқдек туюлади”, – дейди Турдуқулов.
Фильм қаҳрамонларидан яна бири, жиззахлик 25 ёшли йигит ўз ҳикоясини шундай сўзлайди: “Мен Россияда полиция ходимини калтаклаганман, чунки у кўчада бир мусулмон қизга тегажоғлик қилганди. Шунинг учун мени қамоққа олишди. Кейин менга ‘ё беш йилга қамаласан, ёки контрактга рози бўлиб Украинага урушга кетасан’ деб шарт қўйишди. Беш йилга қамалгим келмади, шу боис урушга келишга мажбур бўлдим".
Адил Турдуқулов 2022 йилдан бери Украинага мунтазам бориб, уруш шароитидаги Марказий Осиёликлар ҳақида ҳужжатли фильмлар тайёрлаб келади. Бу сафар у асирликдаги ватандошлар мавзусини танлади. Жамоаси билан суратга олган фильмлар 29 мартдан интернетда эълон қилина бошлади. Қаҳрамонлар орасида ўзбеклар билан бирга тожик ва қирғизлар ҳам бор.
“Биз билан гаплашишга рози бўлган асирлар жуда кам, атиги 13 киши. Бу, эҳтимол, улар қилган ишининг нотўғрилигини тушуниб, интервью беришга уялишидан далолат. Суҳбатлашганларнинг кўпчилиги афсусланаётганини, алданганини айтди. Айримлари ватанга қайтишни ўйламоқда, баъзилари эса Қирғизистон, Қозоғистон ёки Ўзбекистонда жавобгарликка тортилиши мумкинлиги сабаб шошилмаяпти. Фильмнинг аҳамияти шундаки, ҳар бир асир “биз қилган хатони такрорламанглар” деб огоҳлантирди. Россияда муҳожирлар ҳуқуқлари чекланган, уларни урушга жалб қилиш осон, ҳукумат эса жавобгарликни зиммасига олмаяпти. Асирликка тушган муҳожирларни қайтариш бўйича ҳам жиддий ҳаракат кўринмаяпти, чунки улар Россия фуқароси эмас. Шунингдек, Россия асирлар алмашувига ҳам қизиқмаётгандек, натижада улар йиллаб асирликда қолмоқда. Бу ҳолат миллий хавфсизликка таҳдид сифатида ҳам баҳоланиши мумкин”, – дейди Турдуқулов.
Журналист Украина ғарбидаги асирлар лагерларидан бирида бўлган. Манзил хавфсизлик сабаблари билан ошкор этилмайди. Унинг айтишича, асирлар ишлайдилар, устахоналарда ёғоч буюмлар тайёрлашади ва бу иш учун лагер дўконларида сарфлаш мумкин бўлган маблағ оладилар.
“Яқинда бир россиялик иқтисодчининг фикрини эшитдим. У “Ўлим иқтисодиёти” атамасини ишлатди. Бу - сен урушда ҳалок бўлсанг ҳам ёки бутун умр ишлаб пул топсанг ҳам, оиланг учун топган пулинг муҳим, деган маънони англатади. Муҳожирлар одатда кам пул ишлайди. Нега улар Россия фуқаролигини олишга интилади? Чунки кўпроқ даромад имкони бор. Россия ҳукумати бу омилдан фойдаланмоқда: керак бўлса, шантаж сифатида - “фуқаролик олмоқчи бўлсанг, урушга бор” деган усул қўлланилмоқда. Шу билан бирга, “Россия фуқаролигини олишнинг бошқа қонуний йўллари ҳам бор” деган тушунтириш ишлари ё умуман олиб борилмаяпти, ёки жуда етарсиз. 30 йилдан бери Россиядаги муҳожирларга бағишланган турли лойиҳалар амалга оширилган. Аммо менинг кузатишимча, муҳожирлар билан ишлайдиган ташкилотлар бу масалани кўтаришни истамайди. Чунки агар улар бу мавзуни очиқ кўтарса, Россияда ишлаш имкониятлари чекланиши мумкин. Шу боис мутахассислар, фаоллар, ҳуқуқшунослар ҳам бу масаладан қочади”, – деди Адил Турдуқулов.
Фильм қаҳрамонларидан бири, андижонлик 24 ёшли йигит гиёҳванд моддаларни ташишда айбланиб, Россияда қамоққа олинганини ва турмадан уни урушга юборишганини айтади: “Ҳарбийлар менга фронтда ошпаз бўлиб ишлашни таклиф қилишди. Агар урушда қатнашмасам, фақат ошпаз бўлсам, розиман дедим. Ҳисобимга миллион рубль пул тушди. Урушга келдим, лекин қўлимга автомат тутқазишди”.
Фильмлар серияси YouTube’даги Shaman.tv каналида эълон қилинмоқда. Ўзбекистоннинг Vatandosh ахборот портали ҳам уни тарқатди. “Украина–Марказий Осиё” Telegram канали эса фильм билан бирга Ўзбекистон ҳукуматини танқид қилган пост жойлади.
“Тошкентнинг россияликлар томонидан ўз фуқароларини урушга ёллаш масаласида Москвага қарши чора кўрмаслиги, ватанига қайтган ёлланма жангчиларга нисбатан ҳаддан ташқари юмшоқ ҳукмлар қўлланилиши - Ўзбекистонни амалда Россиянинг Украинага қарши тажовузида шерикка айлантирмоқда. Ва айрим гуманитар ташаббуслар бу вазиятни ўзгартиришга қодир эмас” – деб ёзилган каналда.
Расмий Тошкент бу масала юзасидан ҳозирча изоҳ бермаган.
Марказий Осиё мамлакатлари, жумладан Ўзбекистон қонунчилигига кўра, чет давлат ҳудудидаги қуролли тўқнашувларда ёлланма сифатида иштирок этиш жиноят ҳисобланади. Сўнгги йилларда бир қатор фуқаролар судланган:
- Андижонда - 24 ёшли шахс 3 йилга қамалган;
- Бухорода - 29 ёшли фуқаро 3,5 йилга қамалган.
Давлат хавфсизлик хизмати маълумотига кўра, 2022 йилдан бери чет элдаги қуролли можароларда иштирок этганларга нисбатан 338 та жиноят иши қўзғатилган. Қайси можаролар назарда тутилгани очиқланмаган.
Украина ҳукуматининг “Яшашни хоҳлайман” (Хочу жить) лойиҳаси 2025 йил октябр ҳисоботида қуйидаги рақамларни келтиради: Россия армиясига ёлланганлар орасида 481 нафар ўзбекистонлик ҳалок бўлган; жами 2715 нафар ўзбекистонлик урушда иштирок этган. Ҳисоботда бу рақамлар ўсиб бораётгани таъкидланган.
2022 йил 24 февралда Россия Украинага кенг кўламли босқин бошлаган. Экспертлар бу уруш Россияда ишлаётган мигрантлар хавфсизлиги ва шароитига ҳам таъсир қилганини айтади. Ҳуқуқбонлар кузатувига кўра, уларни урушга ёллаш ҳолатлари кўпайган, контрактга рози бўлганларга тезлаштирилган фуқаролик, юқори маош ва компенсациялар ваъда қилинмоқда. Кремл бундай ҳолатларга одатда изоҳ бермайди.
Украина президенти Владимир Зеленский 2025 йил январда руслар сафида ўзбекистонликлар ҳам жанг қилаётганини билдирган, аммо бу баёнотга расмий Тошкент ёки Москва муносабат билдирмаган.
Ўзбекистон уруш масаласида нейтрал позицияни сақлашга ҳаракат қилади, расмий чиқишларда “Россия ва Украина уруши” ибораси деярли қўлланилмайди. Шу билан бирга, Ташқи меҳнат миграцияси агентлиги хориж армияларига қўшилганлар учун 3 йилдан 5 йилгача қамоқ жазоси борлигини эслатиб келади.
Қирғизистонлик ижодий гуруҳ тасвирга олган фильм қаҳрамонларининг аксарияти суҳбатни бир хил сўзлар билан якунлайди: “Биз қилган хатони такрорламанглар”.
Форум